Οι άνθρωποι θεωρούνται γενικά ημερόβιοι, δηλαδή κυρίως ενεργοί κατά τη διάρκεια της ημέρας. Όμως αυτό ίσως δεν είναι απολύτως ακριβές. Δεδομένα από κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες δείχνουν ότι παραμένουν αρκετά δραστήριοι και τη νύχτα, χωρίς απλώς να ξεκουράζονται και να κοιμούνται μόλις δύσει ο ήλιος.
Το εύρημα αυτό σημαίνει ότι το μοτίβο ύπνου των ανθρώπων μοιάζει περισσότερο με εκείνο ορισμένων ειδών λεμούριων, λέει ο David Samson από το University of Toronto στον Καναδά, συγγραφέας του The Sleepless Ape. Αντί να είναι κυρίως δραστήριοι την ημέρα και ήρεμοι τη νύχτα, οι άνθρωποι ίσως είναι «cathemeral», δηλαδή κατανέμουν τις δραστηριότητές τους σε όλο το 24ωρο. «Το βασικό σημείο είναι ότι η δραστηριότητα ημέρας και νύχτας αποτελούν και οι δύο κανονικά μέρη του συμπεριφορικού ρεπερτορίου», λέει ο Samson.
Η cathemerality περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον πρωτευοντολόγο Ian Tattersall, ο οποίος μελέτησε τους λεμούριους της Μαδαγασκάρης. Ορισμένα είδη λεμούριων δεν είναι κυρίως δραστήρια ούτε την ημέρα (diurnal) ούτε τη νύχτα (nocturnal), αλλά κινούνται για λίγες ώρες κάθε φορά και στις δύο περιόδους. Ο Tattersall καθιέρωσε τον όρο «cathemeral» το 1987.
Για να διαπιστώσει αν οι άνθρωποι είναι ημερόβιοι ή cathemeral, ο Samson συγκέντρωσε δεδομένα από ανθρώπους και τα συνέκρινε με καταγραφές από μη ανθρώπινα πρωτεύοντα: επτά είδη λεμούριων και ένα είδος γίββωνα. Σε όλες τις περιπτώσεις, η δραστηριότητα καταγραφόταν με επιταχυνσιόμετρα στον καρπό. Επειδή πολλοί άνθρωποι σήμερα κοιμούνται σε μόνιμα σπίτια και έχουν πρόσβαση σε ηλεκτρικό ρεύμα, ο Samson χρησιμοποίησε καταγραφές από τους Hadza: κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες στην Τανζανία που συνήθως κοιμούνται στο ύπαιθρο ή σε πρόχειρα καταλύματα από κλαδιά και χόρτα, χωρίς τεχνητό φως.
Οι Hadza ήταν ενεργοί κατά μέσο όρο 52 λεπτά την ώρα στη διάρκεια της ημέρας και 24 λεπτά την ώρα τη νύχτα. Αυτό διέφερε έντονα από τους ημερόβιους γίββωνες, που ήταν ενεργοί μόλις 2 λεπτά την ώρα τη νύχτα. Οι άνθρωποι πλησίαζαν περισσότερο τους cathemeral λεμούριους, οι οποίοι ήταν ενεργοί 45 έως 48 λεπτά την ώρα την ημέρα και 18 έως 21 λεπτά την ώρα τη νύχτα.
Ο Samson ανέπτυξε επίσης ένα μαθηματικό μοντέλο για την εξέλιξη των πρωτευόντων, για να δει αν όλα εξελίσσονταν προς το ίδιο βέλτιστο μοτίβο ύπνου και δραστηριότητας. Διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι δεν ταίριαζαν με τα άλλα πρωτεύοντα. «Η δραστηριότητα ύπνου-εγρήγορσης των ανθρώπων ίσως εξελίχθηκε υπό κάπως διαφορετικές επιλεκτικές πιέσεις σε σχέση με άλλα πρωτεύοντα», λέει.
Ο Samson υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι εξελίχθηκαν ώστε να ξεπερνούν τους εσωτερικούς κιρκάδιους ρυθμούς τους. Ενώ τα βιολογικά μας ρολόγια μάς ωθούν να είμαστε δραστήριοι την ημέρα και να κοιμόμαστε τη νύχτα, οι κοινωνίες και οι τεχνολογίες μας μάς επιτρέπουν να κάνουμε το αντίθετο. Με τη χρήση καταφυγίου, εστίας, περιβαλλοντικής προετοιμασίας, φωτισμού και σκοπιών — στοιχεία που ο Samson συγκεντρώνει στο ακρωνύμιο SHELL — μπορούμε να παραμένουμε ενεργοί και τη νύχτα, λέει. «Το SHELL δεν εξαφάνισε τη βιολογία μας. Μας προστάτευσε από μέρος του οικολογικού κόστους του να είμαστε ενεργοί ή να κοιμόμαστε σε ασυνήθιστες ώρες».
«Οι άνθρωποι δείχνουν πολύ ευέλικτα πρότυπα ως προς το πότε κοιμούνται και πότε είναι ενεργοί», λέει η Kathleen Reinhardt από το University of Calgary στον Καναδά, αλλά θεωρεί ότι παραμένουμε κυρίως ημερόβιοι.
Από τη δεκαετία του 2000, η έκθεσή μας στο φως έχει αλλάξει δραστικά, καθώς κάνουμε τα κτίριά μας πιο ενεργειακά αποδοτικά. Τώρα, αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε πώς αυτό μπορεί να επηρεάζει τα μιτοχόνδριά μας, συμβάλλοντας στον διαβήτη, την άνοια και άλλα.
Ο ορισμός του cathemeral είναι πιο αυστηρός από την απλή ένδειξη δραστηριότητας τη νύχτα, λέει. «Μιλάμε για πιο ουσιαστικές συμπεριφορές, όπως η σίτιση και η μετακίνηση, και για τέτοιου είδους συμπεριφορές που εμφανίζονται και στις δύο περιόδους, όχι απλώς για ανίχνευση κίνησης στο φως και στο σκοτάδι», λέει. Είναι η διαφορά ανάμεσα στο να σηκωθεί κανείς τη νύχτα για να πάρει ένα ποτήρι νερό και στο να σηκωθεί για να δουλέψει μία ώρα και να πάει για ποδηλασία. Τα δεδομένα από το επιταχυνσιόμετρο δεν αρκούν για να καθορίσουν τη φύση της νυχτερινής δραστηριότητας, λέει.
Παρόλα αυτά, είναι σαφές ότι οι άνθρωποι δεν είναι δεμένοι σε έναν αυστηρό ρυθμό ύπνου, λέει η Reinhardt. Όλο και περισσότερα στοιχεία δείχνουν ότι οι άνθρωποι προσαρμόζουν τα πρότυπα δραστηριότητάς τους σε μεταβαλλόμενα περιβάλλοντα.
Σε μελέτη που δημοσιεύτηκε νωρίτερα αυτόν τον μήνα, η Reinhardt και οι συνεργάτες της έδειξαν ότι τα πρότυπα ύπνου αλλάζουν στους αυτόχθονες Orang Asli της Χερσονήσου της Μαλαισίας, ορισμένοι από τους οποίους απέκτησαν πρόσφατα πρόσβαση σε μόνιμη ηλεκτροδότηση. «Διαπιστώσαμε ότι οι άνθρωποι είχαν πολύ προσαρμόσιμα πρότυπα ύπνου [μετά] την εισαγωγή της ηλεκτρικής ενέργειας, τις αλλαγές στη δομή της κατοικίας και επίσης την εισαγωγή διαφορετικών μορφών εργασίας, και μάλιστα σε αρκετά μικρή χρονική κλίμακα», λέει η Reinhardt. «Πρόκειται για κοινότητες που περνούν πρόσφατες αλλαγές στον τρόπο ζωής τους, και βλέπουμε ότι ο ύπνος μπορεί να μετατοπιστεί ακόμη και κατά μία ώρα αργότερα με την πρόσφατη εγκατάσταση γραμμών ηλεκτρικού ρεύματος».
Journal of Human Evolution DOI: 10.1016/j.jhevol.2026.103875
Το παρόν κείμενο δημιουργήθηκε με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.
