Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, στρατιωτικές δυνάμεις της Σοβιετικής Ένωσης πήγαν σε πόλεμο στο Αφγανιστάν, στην προσπάθεια να στηρίξουν ένα αποτυχημένο μαρξιστικό καθεστώς. Τότε, η Ουκρανία ήταν μέρος της ένωσης και πολλοί από τους ανθρώπους της στρατολογήθηκαν. Πολλοί στρατιώτες έχασαν πόδια στις μάχες και τότε οι επιλογές τους δεν ήταν καλές.
Με τρόπο σοκαριστικό, η απάντηση των σοβιετικών αρχών ήταν να τους προσφέρουν μια ιατρική εκδοχή πατίνι για να κινούνται. «Αυτή ήταν η μόνη σου επιλογή», λέει η Antonina Kumka, πρώην σύμβουλος της ουκρανικής κυβέρνησης. «Έκαναν βόλτες στις πόλεις πάνω σε ξύλινες σανίδες με ρόδες».
Σήμερα, η Ουκρανία έχει βρεθεί ξανά σε έναν πόλεμο που δεν επέλεξε. Αυτή τη φορά, οι συνθήκες του σύγχρονου πολέμου σημαίνουν ότι πρωτοφανής αριθμός ανθρώπων χάνει άκρα, δημιουργώντας τεράστια πρόκληση για τη χώρα. Η απάντηση, ωστόσο, είναι πολύ διαφορετική. Η Kumka, συνιδρύτρια της πρωτοβουλίας Protez Hub, που έχει στόχο να βελτιώσει τη ζωή των Ουκρανών με ακρωτηριασμούς, έχει εντείνει τη δράση της. Και η οργάνωσή της είναι μόνο ένα μέρος από ένα εκτεταμένο δίκτυο κλινικών, start-up και ερευνητικών εργαστηρίων που έχει αναπτυχθεί για να στηρίξει τους τραυματίες.
Ευτυχώς, δεν υπάρχουν πια πατίνια. Όμως τα ερωτήματα παραμένουν. Έχει πραγματικά η Ουκρανία ό,τι χρειάζεται για να στηρίξει τους χιλιάδες τραυματίες, πολλοί από τους οποίους θα χρειάζονται προθέσεις για δεκαετίες; Λειτουργεί πάντα με γνώμονα το συμφέρον των ανθρώπων που εξυπηρετεί αυτή η νέα βιομηχανία; Και τι μπορεί να μάθει ο υπόλοιπος κόσμος από τη ραγδαία ανάπτυξη της ουκρανικής αγοράς προσθετικών μελών;
Όπως είναι αναμενόμενο, τα στοιχεία για τους ουκρανικούς ακρωτηριασμούς είναι θολά. Σε δημοσιεύματα αναφέρονται συχνά αριθμοί έως και 100.000, που φαίνεται να βασίζονται σε κυβερνητικές εκτιμήσεις. Όμως η Ουκρανία έχει συμφέρον να διογκώνει αυτόν τον αριθμό, ώστε να ενισχύσει τη διεθνή συμπάθεια και στήριξη. Η Kumka, που έχει πρόσβαση σε επίσημα στατιστικά στο πλαίσιο της δουλειάς της, λέει στο New Scientist ότι ο πραγματικός αριθμός είναι περίπου 24.100, μετρώντας από την αρχή του 2021 έως το τέλος του 2025. Το ουκρανικό υπουργείο Υγείας και το υπουργείο Κοινωνικής Πολιτικής δεν απάντησαν σε αιτήματα επιβεβαίωσης του αριθμού.
Ακόμη και αυτός ο χαμηλότερος υπολογισμός, πάντως, σημαίνει μια τραγική απώλεια για ολόκληρη γενιά Ουκρανών. Ενδεικτικά, 12.000 μέλη των ενόπλων δυνάμεων του Ηνωμένου Βασιλείου έχασαν άκρα στα έξι χρόνια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ περίπου 1.705 μέλη των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων ακρωτηριάστηκαν ύστερα από τραυματισμούς που υπέστησαν σε 16 χρόνια πολέμου στο Ιράκ και το Αφγανιστάν. Για την Ουκρανία, που είχε ένα από τα χαμηλότερα εισοδήματα μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών ακόμη και πριν από τη ρωσική εισβολή, η αναγκαία ιατρική ανταπόκριση αποτελεί τεράστια πρόκληση.
Η φύση του πολέμου σήμερα σημαίνει ότι οι ακρωτηριασμοί είναι όχι μόνο συχνότεροι και στις δύο πλευρές, αλλά και ιδιαίτερα δύσκολες περιπτώσεις. Τα μέτωπα καλύπτονται από μια μεγάλη νεκρή ζώνη, γνωστή τοπικά ως Kill Zone, όπου κυριαρχούν τα drones και κανένα όχημα δεν μπορεί να κινηθεί χωρίς να προσελκύσει θανατηφόρα προσοχή. Όποιος τραυματιστεί εκεί από την Ουκρανία αντιμετωπίζει μια δύσκολη επιχείρηση διάσωσης, η οποία προς το παρόν καλύπτεται μόνο εν μέρει με χερσαία drones.
Ο Yakov Gradinar εργάζεται στο Protez Foundation, μια μη κερδοσκοπική κλινική στην Ουκρανία που προμηθεύει και εφαρμόζει προθέσεις και δεν συνδέεται με το Protez Hub. Λέει ότι πρόσφατα πέρασε από την κλινική ένας άνθρωπος που είχε μείνει στην πρώτη γραμμή φορώντας ίσχαιμη περίδεση για 60 ημέρες. Αυτές οι συσκευές σταματούν την αιμορραγία βραχυπρόθεσμα, αλλά δημιουργούν επιπλοκές μακροπρόθεσμα. Δεν σχεδιάστηκαν ποτέ για να χρησιμοποιούνται τόσο πολύ. «Οι ίσχαιμες περίδεσεις σώζουν ζωές, αλλά οδηγούν σε απώλεια άκρων», λέει ο Gradinar. Εκτιμά ότι έως και το 95% αυτών των ασθενών θα ήταν νεκροί χωρίς αυτές, αλλά ότι ταυτόχρονα οδηγούν σε ακρωτηριασμούς πολύ ψηλότερα στο άκρο, επειδή ο ιστός κάτω από την περίδεση νεκρώνεται όταν στερηθεί την αιμάτωση.
### Πληρωμές για προθέσεις
Ένας από τους λόγους που η αγορά προσθετικών στην Ουκρανία έχει πλέον ξεπεράσει κατά πολύ την οργάνωση του Gradinar έχει να κάνει με τα χρήματα. Πριν από τη ρωσική εισβολή του 2014, η Ουκρανία διέθετε μόνο λίγα μικρά εργαστήρια προσθετικών για περιστατικά από τροχαία και ιατρικούς ακρωτηριασμούς. Το κράτος πλήρωνε σχεδόν 700 δολάρια ανά άκρο, ποσό που το άτομο μπορούσε να χρησιμοποιήσει όπως έκρινε. Από τότε, η Kumka έχει πρωταγωνιστήσει στην εκστρατεία για μεγαλύτερες επενδύσεις και καλύτερη νομοθεσία. Πλέον, η ουκρανική κυβέρνηση καταβάλλει 100.000 δολάρια στους στρατιώτες για κάθε χαμένο άκρο, επιτρέποντάς τους να απευθυνθούν σε οποιαδήποτε από τις ολοένα και περισσότερες ιδιωτικές κλινικές της χώρας ή ακόμη και στο εξωτερικό, και να επιλέξουν το μέλος που ταιριάζει στις ανάγκες τους. Όταν τα άκρα φθείρονται μετά από δύο έως πέντε χρόνια, μπορούν να λάβουν ξανά την πληρωμή. Αντίστοιχη είναι η κατάσταση και για τους πολίτες που χάνουν άκρο, αν και με λιγότερα χρήματα διαθέσιμα. Στα επόμενα χρόνια, αυτό θα κοστίσει στην κυβέρνηση «δισεκατομμύρια και δισεκατομμύρια και δισεκατομμύρια δολάρια», λέει η Kumka.
Αυτή η επένδυση έχει επιταχύνει την ανάπτυξη νέων κλινικών, εργαστηρίων και άλλων δομών. Ο πρώην γιατρός Dima Gazda ίδρυσε πριν από έξι χρόνια, δηλαδή πριν από τη γενικευμένη εισβολή, μια εταιρεία με το όνομα Esper, με στόχο να αναπτύξει τεχνολογία αισθητήρων που θα μπορούσε να αδειοδοτηθεί σε άλλες εταιρείες για χρήση σε προθέσεις. Όταν όμως ο πόλεμος κλιμακώθηκε, ο Gazda αναρωτήθηκε αν η τεχνολογία αυτή θα μπορούσε να προσαρμοστεί, ώστε η εταιρεία να δημιουργήσει τη δική της πρόθεση για τραυματισμένους στρατιώτες. «Η ουκρανική αγορά προσθετικών καθορίζεται σίγουρα από τον πόλεμο. Κι εμείς, ως εταιρεία, καθοριζόμαστε επίσης από τον πόλεμο», λέει.
Από τότε, η Esper έχει αναπτύξει ένα προηγμένο ρομποτικό προσθετικό χέρι με έξι μοτέρ που ελέγχονται από αισθητήρες, επιτρέποντας στον χρήστη να κινεί το χέρι πιο γρήγορα ή πιο αργά, ανάλογα με την ανάγκη. Είναι πιο επιδέξιο και πιο ικανό από τα περισσότερα προσθετικά χέρια. Περίπου το 60% από τα σχεδόν 250 εξαρτήματά του κατασκευάζεται στην Ουκρανία. Το Esper Hand είναι αδιάβροχο, μπορεί να μεταφέρει βάρος έως 35 κιλά και είναι ιδιαίτερα αρθρωτό, ώστε οι βλάβες να επισκευάζονται εύκολα χωρίς να χρειάζεται αποστολή σε κέντρο σέρβις. Είναι επίσης 10% ελαφρύτερο από ένα ανθρώπινο χέρι, αν και ο Gazda λέει ότι όποιος το κρατά το θεωρεί βαρύ, κυρίως επειδή δεν έχει κρατήσει ποτέ ανθρώπινο χέρι με τον ίδιο τρόπο.
Η Esper απασχολεί πλέον 65 εργαζόμενους και, παρότι η έδρα της βρίσκεται στη Νέα Υόρκη, οι περισσότεροι δουλεύουν στην Ουκρανία. Περισσότεροι από 600 στρατιώτες έχουν εξοπλιστεί με τουλάχιστον ένα Esper Hand και περισσότεροι από 50 από αυτούς επέστρεψαν στην πρώτη γραμμή. Σύμφωνα με τον Gazda, ένας στρατιώτης ονόματι Volodymyr, που έχασε και τα δύο του χέρια σε επίθεση με drone, έχει πλέον εφοδιαστεί με ένα ζευγάρι Esper Hands. Στη συνέχεια κατάφερε να περάσει σε ένα ελίτ πρόγραμμα ελεύθερου σκοπευτή, κάτι που, όπως είπε ο ίδιος, οφείλεται στο ότι τα χέρια δεν έχουν πλέον σφυγμό, γεγονός που του επιτρέπει να παραμένει αφύσικα ακίνητος και ακριβής. Άρχισε επίσης να ζωγραφίζει και πραγματοποίησε την πρώτη του έκθεση.
Άλλο παράδειγμα της αναπτυσσόμενης ουκρανικής βιομηχανίας προσθετικών είναι το Protez Foundation του Gradinar. Οι ακρωτηριασμοί ψηλότερα στο άκρο οδηγούν γενικά σε δυσκολότερη αποκατάσταση και οποιαδήποτε πρόθεση με γόνατο, που είναι πιο δύσκολο να μάθει κανείς να χρησιμοποιεί, είναι πιο σύνθετη στην κατασκευή και στην εφαρμογή, άρα και ακριβότερη. Γνωρίζουμε εδώ και καιρό ότι οι υψηλότεροι ακρωτηριασμοί οδηγούν επίσης σε μεγαλύτερη κατανάλωση ενέργειας στο περπάτημα. Η Ουκρανία δεν αντιμετωπίζει μόνο τεράστια ζήτηση για αποκατάσταση με προθέσεις, αλλά και τα πιο δύσκολα περιστατικά που μπορεί κανείς να φανταστεί.
Ο Gradinar λέει ότι πολλές νέες κλινικές αναλαμβάνουν μόνο τα πιο εύκολα περιστατικά, όμως ο ίδιος περηφανεύεται ότι δεν λέει ποτέ όχι. Έχει εφαρμόσει συσκευές της ισλανδικής εταιρείας Össur, η οποία χρησιμοποιεί ρητίνη και υαλοΐνες για να διαμορφώσει ένα πέλμα που εφαρμόζει στενά στον χρήστη, σε ακρωτηριασμούς που είναι μικρότεροι από όσους είχε χειριστεί ποτέ στο παρελθόν η εταιρεία, διευρύνοντας τα όρια του τι θεωρούνταν δυνατό.
Άλλες ουκρανικές εταιρείες εμφανίζονται συνεχώς. Η Allbionics, με έδρα το Κίεβο, κατασκευάζει ένα ηλεκτρονικό χέρι με 3D-printed κατασκευή, ενισχυμένη με αλουμίνιο όπου χρειάζεται, το οποίο λειτουργεί για δύο ημέρες με μία μόνο φόρτιση. Μια εφαρμογή για smartphone βοηθά τους χρήστες να μάθουν να χειρίζονται τη συσκευή και να παρακολουθούν στατιστικά χρήσης. Η Syla κατασκευάζει ένα προσθετικό γόνατο που χρησιμοποιεί AI για να βοηθά τον χρήστη να το ελέγχει διαισθητικά και του επιτρέπει να περπατά με ταχύτητα έως 10 χιλιόμετρα την ώρα, με διάρκεια μπαταρίας 24 ωρών. Υπάρχουν επίσης θεραπευτικές δομές, όπως το Superhumans Center, που διαθέτει τρεις εγκαταστάσεις σε όλη την Ουκρανία και περισσότερους από 600 εργαζόμενους.
Ωστόσο, η εικόνα δεν είναι ομοιόμορφα θετική. Η Kumka λέει ότι ορισμένες κλινικές προσθετικών ξοδεύουν μεγάλα ποσά σε διαφήμιση και δημόσιες σχέσεις, δίνοντας προτεραιότητα στο οικονομικό τους αποτέλεσμα και στον αριθμό των ασθενών αντί στην ποιότητα της φροντίδας. «Τα προσθετικά και οι ακρωτηριασμοί γενικά είναι πολύ επικερδή για τις φιλανθρωπίες αυτή τη στιγμή, για να είμαι ειλικρινής», λέει. Οι ασθενείς αντιμετωπίζουν πολλαπλές παγίδες, εκτιμά, μεταξύ των οποίων κλινικές που εφαρμόζουν δόλια φθηνότερες συσκευές, ενώ χρεώνουν το κόστος ακριβότερων, ή φιλανθρωπίες που ζητούν ξένη βοήθεια αλλά ταυτόχρονα υποβάλλουν αιτήσεις αποζημίωσης από το κράτος για τη θεραπεία. Ο Gradinar παραδέχεται ότι σε ορισμένα σημεία υπάρχουν προβλήματα. «Είναι διαφθορά, αλλά είναι κατάσταση επιβίωσης», λέει. «Κάθε μέρα γίνεται καλύτερη και καλύτερη».
Τα οικονομικά των ιατρικών συσκευών σε καιρό πολέμου μπορεί επίσης να προκαλούν αμηχανία. Για παράδειγμα, πολλές από τις προθέσεις που εφαρμόζονται σήμερα στην Ουκρανία προέρχονται από τη γερμανική εταιρεία Ottobock. Όμως η ίδια πουλά ανοιχτά και στη Ρωσία. Η εταιρεία είπε στο New Scientist ότι η Ρωσία αντιπροσώπευε το 8,8% των παγκόσμιων εσόδων της στο πρώτο εξάμηνο του 2025, από 5% το 2023. Έκθεση αμερικανικής εταιρείας ανάλυσης ανεβάζει το ποσοστό κοντά στο 35% και αναφέρει ότι, παρότι η εταιρεία υποστηρίζει πως πουλά μόνο σε πολίτες, συσκευές της Ottobock έχουν εντοπιστεί σε πλάνα Ρώσων στρατιωτών. Η Ottobock αμφισβήτησε αυτό το ποσοστό και είπε στο New Scientist ότι δεν συνεργάζεται απευθείας με τον ρωσικό στρατό, αλλά δεν μπορεί να αποκλείσει ότι τα προϊόντα της καταλήγουν στην πρώτη γραμμή.
Πέρα από αυτό, υπάρχει και μια πιο άμεση ανησυχία: ότι η ταχύτατη καινοτομία στην Ουκρανία μπορεί να οδηγήσει στο να εφαρμόζονται στους Ουκρανούς μη δοκιμασμένες συσκευές με τρόπο που σε καιρό ειρήνης θα θεωρούνταν ανήθικος. «Υπάρχουν τόσες πολλές διαφορετικές εταιρείες που μπαίνουν στην Ουκρανία με λύσεις όχι και τόσο τέλειες και προσπαθούν να χρησιμοποιήσουν τους Ουκρανούς ως [πειραματικό] υλικό», λέει η Kumka. «Δεν θα περνούσαν ποτέ από επιτροπές δεοντολογίας [σε άλλες χώρες] και δεν θα εγκρίνονταν ποτέ, αλλά στην Ουκρανία μπορούν να το κάνουν αυτό, επειδή κανείς δεν τους σταματά. Τη χρησιμοποιούν ως πεδίο δοκιμών».
Τέλος, παρά τον αριθμό των start-up και των νέων κλινικών που δουλεύουν πάνω σε προηγμένες συσκευές, πολλοί ειδικοί στα προσθετικά πιστεύουν ότι εξακολουθεί να υπάρχει μια κρίσιμη έλλειψη: η ιατρική εξειδίκευση. Κατά μέσο όρο, ένας άνθρωπος με ακρωτηριασμό χρειάζεται εννέα ιατρικές επισκέψεις μόνο μέσα στον πρώτο χρόνο, είτε για δοκιμές εφαρμογής, είτε για φυσιοθεραπεία, είτε για ψυχολογική υποστήριξη. Και όταν η πρόθεση τοποθετηθεί, αυτό δεν σημαίνει το τέλος. Η χειρουργική επέμβαση ακρωτηριασμού προκαλεί έντονο πρήξιμο, οπότε ο ασθενής συχνά διαπιστώνει ότι η πρώτη του πρόθεση σύντομα δεν εφαρμόζει καλά καθώς το άκρο επουλώνεται και μειώνεται σε όγκο. Με βάση όλα αυτά, ο Alex Dickinson, μηχανικός προσθετικών στο Πανεπιστήμιο του Southampton στο Ηνωμένο Βασίλειο, λέει ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα στην Ουκρανία δεν είναι απαραίτητα το ίδιο το υλικό των προσθετικών. «Είναι η έλλειψη εκπαιδευμένων κλινικών», λέει.
Μεσοπρόθεσμα, θα υπάρξουν κι άλλες αλλαγές, καθώς οι μύες που κάποτε δούλευαν έντονα θα κάνουν πολύ λιγότερα ή και τίποτα και θα ατροφήσουν, ενώ άλλοι θα δυναμώσουν. Έτσι, κάποιος μπορεί να χρειαστεί τρεις προσθετικές προσαρμογές μέσα στον πρώτο χρόνο.
Σε πιο μακροπρόθεσμο ορίζοντα, οι προθέσεις απλώς φθείρονται. Μόλις ο άνθρωπος που τις χρησιμοποιεί προσαρμοστεί, αυτό μπορεί να συμβαίνει κάθε δύο έως πέντε χρόνια, πράγμα που σημαίνει ότι μπορεί να χρειαστεί δώδεκα ή και περισσότερες στη διάρκεια της ζωής του. «Είναι πολύ καλό σημάδι [όταν μια] πρόθεση χαλάει, γιατί δείχνει ότι το άτομο έχει δουλέψει πραγματικά σκληρά με αυτήν. Στην πραγματικότητα, τον έφερε πίσω σε πολύ καλή φυσική δραστηριότητα», λέει ο Dickinson. «Άρα, πρόκειται για φροντίδα σε όλη τη διάρκεια της ζωής».
Η Ουκρανία έχει ήδη δείξει ότι μπορεί να χτίσει από το μηδέν μια βιομηχανία drones, μειώνοντας την εξάρτησή της από πολιτικά προβληματικές αλυσίδες εφοδιασμού, και στη συνέχεια…
