Κάθε μήνα αφιερώνω εκατοντάδες ώρες και χιλιάδες δολάρια για να κρατώ το The Marginalian σε λειτουργία. Εδώ και δύο δεκαετίες παραμένει δωρεάν, χωρίς διαφημίσεις, χωρίς AI, απολύτως ανθρώπινο και ζωντανό χάρη στην υποστήριξη των αναγνωστών. Δεν έχω ομάδα, ούτε ασκούμενους, ούτε καν βοηθό — ένα μονοπρόσωπο έργο αγάπης που είναι και η ζωή και το βιοποριστικό μου μέσο. Αν κάνει τη δική σας ζωή έστω και λίγο πιο βιώσιμη, σκεφτείτε να στηρίξετε τη συνέχειά του με μια εφάπαξ ή τακτική δωρεά. Η στήριξή σας κάνει όλη τη διαφορά.
Μπορείτε επίσης να γίνετε αυθόρμητος υποστηρικτής με μια εφάπαξ δωρεά οποιουδήποτε ποσού:
Προτιμάτε Bitcoin; Μπορείτε να στείλετε λίγη «bit-αγάπη» εδώ: 197usDS6AsL9wDKxtGM6xaWjmR5ejgqem7
Χρειάζεται να ακυρώσετε μια επαναλαμβανόμενη δωρεά; Πηγαίνετε εδώ.
Το 1896, δεκαετίες πριν ο Santiago Ramón y Cajal θεμελιώσει τη νευροεπιστήμη και περισσότερο από έναν αιώνα πριν ο Oliver Sacks μας δείξει πώς η αντίληψη φωσφορίζει στα 100 χιλιοστά του δευτερολέπτου ανάμεσα στον κόσμο και σε εμάς, μισή ζωή πριν του απονεμηθεί το Νόμπελ, ο πολυμαθής Γάλλος φιλόσοφος Henri Bergson (18 Οκτωβρίου 1859–4 Ιανουαρίου 1941) έστρεψε τον ασυνήθιστο νου του στο «τριπλό πρόβλημα της ύλης, της συνείδησης και της σχέσης τους» στο έργο που έγινε το Matter and Memory (public library | public domain) — μια ευχάριστα αποπροσανατολιστική, γιατί αποκαλυπτική, διερεύνηση της αλληλεπίδρασης ανάμεσα σε αντίληψη και μνήμη, στον τρόπο που χτίζουμε τον καθεδρικό της ερμηνείας που ονομάζουμε πραγματικότητα.
Αντηχώντας τη διαπίστωση του Thoreau ότι «ακούμε και κατανοούμε μόνο ό,τι ήδη κατά το ήμισυ γνωρίζουμε», ο Bergson γράφει:
«Δεν υπάρχει αντίληψη που να μην είναι γεμάτη μνήμες. Στα άμεσα και παρόντα δεδομένα των αισθήσεών μας ανακατεύουμε χίλιες λεπτομέρειες από την παρελθούσα εμπειρία μας. Τις περισσότερες φορές αυτές οι μνήμες υποκαθιστούν τις πραγματικές μας αντιλήψεις, από τις οποίες τότε κρατάμε μόνο λίγες ενδείξεις, τις οποίες χρησιμοποιούμε απλώς ως “σημάδια” που μας ανακαλούν παλαιότερες εικόνες. Η ευχέρεια και η ταχύτητα της αντίληψης αγοράζονται σ’ αυτή την τιμή· αλλά απ’ αυτό επίσης πηγάζει κάθε είδους ψευδαίσθηση.»
«Οι αντιλήψεις μας αναμφίβολα είναι πλεγμένες με μνήμες, και αντιστρόφως, μια μνήμη… γίνεται πραγματική μόνο δανειζόμενη το σώμα κάποιας αντίληψης μέσα στην οποία γλιστρά. Αυτές οι δύο πράξεις, αντίληψη και ανάμνηση, αλληλοδιεισδύουν πάντοτε, ανταλλάσσουν διαρκώς κάτι από την ύλη τους, σαν με μια διαδικασία ενδόσμωσης.»
Όπως η βιολογική ενδόσμωση μετακινεί υγρό μέσα και έξω από ένα κύτταρο μέσω μιας διαπερατής μεμβράνης, έτσι η ψυχολογική ενδόσμωση μετακινεί μνήμη και αντίληψη πάνω από τη διαπερατή μεμβράνη της συνείδησης — μια ροή τόσο ρευστή που παύουμε να ξεχωρίζουμε τι είναι τι. Ο Bergson παρατηρεί:
«Η μνήμη… σκεπάζοντας, όπως κάνει, με έναν μανδύα αναμνήσεων έναν πυρήνα άμεσης αντίληψης, και επίσης συμπτύσσοντας έναν αριθμό εξωτερικών στιγμών σε μία και μόνη εσωτερική στιγμή, αποτελεί το κύριο μερίδιο της ατομικής συνείδησης στην αντίληψη, την υποκειμενική πλευρά της γνώσης του πράγματος.
Φανταζόμαστε την αντίληψη σαν ένα είδος φωτογραφικής θέας των πραγμάτων, τραβηγμένης από ένα σταθερό σημείο από εκείνη τη ειδική συσκευή που λέγεται όργανο της αντίληψης — μια φωτογραφία που κατόπιν θα εμφανιζόταν στη φαιά ουσία του εγκεφάλου με κάποια άγνωστη χημική και ψυχική διαδικασία επεξεργασίας. Αλλά δεν είναι προφανές ότι η φωτογραφία, αν υπάρχει φωτογραφία, έχει ήδη τραβηχτεί, ήδη εμφανιστεί στην ίδια την καρδιά των πραγμάτων και σε όλα τα σημεία του χώρου; Καμία μεταφυσική, ούτε καν φυσική, δεν μπορεί να ξεφύγει από αυτό το συμπέρασμα. Οικοδομήστε το σύμπαν με άτομα — το καθένα τους υπόκειται στη δράση, μεταβλητή σε ποσότητα και ποιότητα ανάλογα με την απόσταση, που ασκείται πάνω του από όλα τα υλικά άτομα. Εισάγετε τα κέντρα δύναμης του Faraday: οι δυναμικές γραμμές που εκπέμπονται προς κάθε κατεύθυνση από κάθε κέντρο μεταφέρουν, πάνω στο καθένα, τις επιδράσεις ολόκληρου του υλικού κόσμου. Επικαλεστείτε τις λειμπνιτσιανές μονάδες: καθεμιά είναι ο καθρέφτης του σύμπαντος.»
Έναν αιώνα αργότερα, η γνωσιακή επιστήμη μας έδειξε πόσο ισχυρά η προσδοκία διαμορφώνει την εμπειρία. Αλλά παραμένει τόσο ριζοσπαστικό σήμερα όσο και στην εποχή του Bergson να σκεφτούμε πώς η μνήμη — ο κατοπτρικός ίσκιος της προσδοκίας, που επιλέγει γεγονότα με την ίδια μεροληψία αλλά εκ των υστέρων και όχι εκ των προτέρων — διαμορφώνει αυτό που αντιλαμβανόμαστε, διαμορφώνει την εικόνα που «ζωγραφίζει» η προσοχή και πάνω της στηρίζεται κάθε εμπειρία. Ο Bergson γράφει:
«Κάθε προσεκτική αντίληψη εμπλέκει πράγματι μια “αντανάκλαση”, με την ετυμολογική έννοια της λέξης, δηλαδή την προβολή, έξω από εμάς, μιας ενεργά δημιουργημένης εικόνας, ταυτόσημης ή όμοιας με το αντικείμενο πάνω στο οποίο έρχεται να προσαρμοστεί… Διαρκώς δημιουργούμε ή ανασυνθέτουμε. Η διακριτή μας αντίληψη είναι πραγματικά συγκρίσιμη με έναν κλειστό κύκλο, μέσα στον οποίο η εικόνα-αντίληψη, πορευόμενη προς τον νου, και η εικόνα-μνήμη, εκτοξευμένη στον χώρο, τρέχουν η μία πίσω από την άλλη.»
Τείνουμε να πιστεύουμε ότι το δόγμα κρύβει την αλήθεια πίσω από προκαθορισμένες ιδέες για το τι είναι αληθινό, ενώ το πείραμα — ο αυστηρός έλεγχος των θεωρητικών μας μοντέλων έναντι της πραγματικότητας — είναι αυτό που σηκώνει το πέπλο και μας φέρνει όλο και πιο κοντά στη φύση των πραγμάτων. Όμως, προειδοποιεί ο Bergson, τα πειράματά μας τα επινοεί ένας νους που είναι ο ίδιος ένα πέπλο, ένας νους που ακόμα υποφέρει, στην κατανόηση του ίδιου του εαυτού του, από τον καρτεσιανό δυϊσμό που έχει στιγματίσει το είδος μας με μια σκληρή αποκοπή από την ολότητα των πραγμάτων. Ρίχνει το γάντι σε αυτή τη συγγενή τυφλότητα της δυτικής επιστήμης:
«Ο εμπειρισμός και ο δογματισμός… διαφέρουν μόνο στο ότι ο δογματισμός προσκολλάται ιδιαίτερα στη μορφή και ο εμπειρισμός στην ύλη. Ο εμπειρισμός, αισθανόμενος πράγματι, αλλά αόριστα, τον τεχνητό χαρακτήρα των σχέσεων που ενώνουν τους όρους, κρατιέται από τους όρους και παραμελεί τις σχέσεις. Το σφάλμα του δεν είναι ότι αποτιμά υπερβολικά την εμπειρία, αλλά ότι υποκαθιστά την αληθινή εμπειρία — εκείνη που προκύπτει από την άμεση επαφή του νου με το αντικείμενό του — με μια εμπειρία αποσπασματική και, κατά πάσα πιθανότητα, παραμορφωμένη, εν πάση περιπτώσει διευθετημένη για τη μεγαλύτερη ευκολία της δράσης και της γλώσσας. Ακριβώς επειδή αυτή η κατάτμηση του πραγματικού έχει γίνει ενόψει των επιταγών της πρακτικής ζωής, δεν έχει ακολουθήσει τις εσωτερικές γραμμές της δομής των πραγμάτων: γι’ αυτόν τον λόγο ο εμπειρισμός δεν μπορεί να ικανοποιήσει τον νου ως προς κανένα από τα μεγάλα προβλήματα και, μάλιστα, όταν γίνει πλήρως συνειδητός της ίδιας του της αρχής, αποφεύγει να τα θέτει. Ο δογματισμός ανακαλύπτει και αποδεσμεύει τις δυσκολίες στις οποίες ο εμπειρισμός είναι τυφλός· αλλά πραγματικά αναζητά τη λύση κατά τον ίδιο δρόμο που έχει χαράξει ο εμπειρισμός. Αποδέχεται, από τα χέρια του εμπειρισμού, φαινόμενα χωριστά και ασυνεχή και απλώς επιχειρεί να επιτελέσει μια σύνθεσή τους η οποία, μη έχοντας δοθεί από τη διαίσθηση, δεν μπορεί παρά να είναι αυθαίρετη.»
Υπάρχει μόνο μία λύση σε αυτό το διπλό τυφλό σημείο:
«Το να εγκαταλείψουμε ορισμένες συνήθειες σκέψης, και ακόμη και αντίληψης, από το να λέμε, δεν είναι εύκολο: κι όμως αυτό είναι μόνο το αρνητικό μέρος της δουλειάς που πρέπει να γίνει· και όταν αυτό γίνει, όταν έχουμε τοποθετηθεί σε αυτό που ονομάσαμε τη στροφή της εμπειρίας, όταν έχουμε ωφεληθεί από το αχνό φως που, φωτίζοντας τη μετάβαση από το άμεσο στο χρήσιμο, σηματοδοτεί την αυγή της ανθρώπινης εμπειρίας μας, απομένει ακόμα να ανασυγκροτήσουμε, με τα απειροελάχιστα στοιχεία που έτσι αντιλαμβανόμαστε από την πραγματική καμπύλη, την ίδια την καμπύλη που εκτείνεται στο σκοτάδι πίσω τους… Η τελική προσπάθεια… είναι ένα αληθινό έργο ολοκλήρωσης.»
Αυτή ακριβώς η ολοκλήρωση με αυτό που ο φυσικός David Bohm αποκαλεί «implicate order» μας δίνει τελικά μια αχτίδα καθαρής αντίληψης, έναν τρόπο να κοιτάμε την πραγματικότητα και να βλέπουμε πραγματικά. Πολύ πριν η σύγχρονη επιστήμη αποκαλύψει πώς δεν σκεφτόμαστε μόνο με τον εγκέφαλο αλλά με τον κόσμο, ο Bergson παρατηρεί:
«Υποτίθεται ότι η αντίληψή μας μεταφράζει ή απεικονίζει τις καταστάσεις του νευρικού μας συστήματος. Αλλά είναι δυνατό να συλλάβουμε το νευρικό σύστημα να ζει χωριστά από τον οργανισμό που το θρέφει, από την ατμόσφαιρα στην οποία ο οργανισμός αναπνέει, από τη γη που περιβάλλει η ατμόσφαιρα, από τον ήλιο γύρω από τον οποίο περιστρέφεται η γη; Γενικότερα, δεν ενέχει άραγε ένα είδος παραλογισμού η μυθοπλασία ενός απομονωμένου υλικού αντικειμένου, αφού αυτό το αντικείμενο δανείζεται τις φυσικές του ιδιότητες από τις σχέσεις που διατηρεί με όλα τα άλλα και οφείλει καθεμιά από τις προσδιορίσεις του, και συνεπώς την ίδια του την ύπαρξη, στη θέση που καταλαμβάνει στο σύμπαν ως όλο; Ας μην λέμε, λοιπόν, ότι οι αντιλήψεις μας εξαρτώνται απλώς από τις μοριακές κινήσεις της εγκεφαλικής μάζας. Πρέπει μάλλον να πούμε ότι μεταβάλλονται μαζί τους, αλλά ότι οι ίδιες αυτές κινήσεις παραμένουν αξεδιάλυτα δεμένες με τον υπόλοιπο υλικό κόσμο.»
Συνδυάστε με τη Virginia Woolf για το πώς δομούμε την πραγματικότητα και έπειτα ξαναδείτε τον Iain McGilchrist για την προσοχή ως όργανο αγάπης.
CANCEL MONTHLY SUPPORT
Χρειάζεται να ακυρώσετε μια υπάρχουσα δωρεά; (Είναι εντάξει — η ζωή αλλάζει πορεία. Φυλάσσω την καλοσύνη σας και εκτιμώ τη στήριξή σας για όσο διήρκεσε.) Μπορείτε να το κάνετε σε αυτή τη σελίδα.
The Bird in You, the World in You, and the Art of Trusting Time: A Ceramics and Serpentine Raffle, or, How to Get Over Heartbreak
— Published August 30, 2026 — https://www.themarginalian.org/2026/08/30/matter-memory-bergson/ —
Το The Marginalian συμμετέχει στα προγράμματα συνεργατών της Bookshop.org και της Amazon.com, που έχουν σχεδιαστεί για να δίνουν τη δυνατότητα σε ιστότοπους να κερδίζουν προμήθειες με συνδέσμους προς βιβλία. Με πιο ανθρώπινους όρους, αυτό σημαίνει ότι κάθε φορά που αγοράζετε ένα βιβλίο από έναν σύνδεσμο εδώ, λαμβάνω ένα μικρό ποσοστό της τιμής του, που επιστρέφει κατευθείαν στις δικές μου κολοσσιαίες βιβλιο-δαπάνες. Πολιτική απορρήτου. (TLDR: Είστε ασφαλείς — δεν υπάρχουν κακόβουλα «τρίτα μέρη» που παραμονεύουν υπό την επίβλεψή μου ή ψιχουλάκια από τα «cookies» που χρησιμοποιεί το υπόλοιπο διαδίκτυο.)
Το παρόν κείμενο δημιουργήθηκε με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.
