Μια σειρά από ανακαλύψεις για τους δεινόσαυρους την τελευταία δεκαετία έχει αλλάξει ριζικά όσα ξέρουμε για αυτά τα ζώα που εξαφανίστηκαν εδώ και εκατομμύρια χρόνια. Ο παλαιοντολόγος Dave Hone εξηγεί τι γνωρίζουμε σήμερα για τον τρόπο ζωής τους, από το πόσο κοινωνικά ήταν μέχρι το αν πολεμούσαν πραγματικά μεταξύ τους.
Όσα πιστεύουμε συλλογικά για τους δεινόσαυρους βασίζονται σε πληροφορίες που έχουν περάσει τα τελευταία χρόνια από πολλές πηγές: από αξιόπιστα βιβλία και ντοκιμαντέρ, μέχρι ταινίες του Χόλιγουντ που δεν αφήνουν τη επιστήμη να σταθεί εμπόδιο σε μια καλή ιστορία. Όμως πολλά από τα χαρακτηριστικά που έχουμε συνδέσει με αυτά τα εξαφανισμένα ζώα είναι πολύ πιθανό να είναι λανθασμένα, λέει ο παλαιοντολόγος Dave Hone από το Queen Mary University of London.
Ο Hone, που έχει γράψει βιβλίο για τη συμπεριφορά των δεινοσαύρων και έχει επίσης περιγράψει αρκετά νέα είδη πτερόσαυρων, προσπαθεί να αποκαταστήσει την εικόνα. Περιγράφει τον εαυτό του ως ζωολόγο νεκρών ζώων και χρησιμοποιεί σύγχρονες συγκρίσεις για να «ξαναζωντανέψει» τους δεινόσαυρους.
Ο Velociraptor κυνηγούσε πραγματικά σε αγέλες; Πώς έριχναν κάτω οι σαρκοφάγοι δεινόσαυροι τα τεράστια φυτοφάγα; Ποιον ρόλο είχαν οι περίτεχνες προεξοχές του Triceratops; Και γιατί οι πτερόσαυροι έγιναν πολύ μεγαλύτεροι από τα πουλιά; Μιλώντας στο New Scientist, ο Hone εξηγεί τι γνωρίζουμε —και τι δεν γνωρίζουμε— για αυτά τα εντυπωσιακά πλάσματα.
Michael Le Page: Ας μπούμε κατευθείαν στο θέμα. Όλοι θυμούνται την αγέλη του Velociraptor να κυνηγά τα παιδιά στο Jurassic Park. Εσείς αμφισβητείτε αν οι δεινόσαυροι κυνηγούσαν πραγματικά σε αγέλες.
Dave Hone: Ένα πράγμα που πρέπει να λέμε κάθε φορά που συζητάμε αν «οι δεινόσαυροι έκαναν το Χ» είναι ότι οι δεινόσαυροι έζησαν σε κάθε ήπειρο, σχεδόν σε κάθε οικοσύστημα, και για 160, 170 εκατομμύρια χρόνια. Θα ήταν παράξενο αν δεν έκαναν οποιαδήποτε συμπεριφορά. Όμως τι αποδείξεις έχουμε για συνεργατικό ομαδικό κυνήγι στους θηρόποδους, τους σαρκοφάγους δεινόσαυρους; Ουσιαστικά, σχεδόν καμία.
Υπάρχει ένα διάσημο σύνολο πολλών απολιθωμάτων Deinonychus, κοντινού συγγενή του Velociraptor, που βρέθηκαν μαζί με ένα μεγάλο φυτοφάγο, τον Tenontosaurus. Αυτό ερμηνεύτηκε ως ομάδα που κυνηγούσε τον Tenontosaurus. Όμως τα λιοντάρια δεν σωριάζονται συνήθως κάτω όταν πέντε από αυτά ρίχνουν έναν βούβαλο. Νέες αναλύσεις έχουν αμφισβητήσει αυτή την ερμηνεία, αν και εξακολουθώ να θεωρώ ότι είναι τουλάχιστον πιθανή.
Όμως πώς το μεταφέρεις αυτό; Τα λιοντάρια κυνηγούν σε ομάδες. Αν εφαρμόσεις την ίδια λογική που εφαρμόζουν κάποιοι στους δεινόσαυρους, αυτό θα σήμαινε ότι όλες οι υπόλοιπες μεγάλες γάτες κυνηγούν σε ομάδες. Κανένα από αυτά τα είδη δεν το κάνει. Άρα πρέπει να είμαστε εξαιρετικά προσεκτικοί.
Έχουμε επίσης βρει τυραννόσαυρους σε ομάδες. Ίσως αυτό σημαίνει ότι ζούσαν σε ομάδες, αλλά δεν σημαίνει ότι κυνηγούσαν σε ομάδες.
Υπάρχουν όμως αποδείξεις ότι οι φυτοφάγοι δεινόσαυροι ζούσαν σε ομάδες;
Ναι, έχουμε πολύ μεγάλους αριθμούς φυτοφάγων που διατηρήθηκαν μαζί. Όμως κάποιες από αυτές τις ομάδες έχουν αποτυπωθεί σε συνθήκες όπως τα νερά μιας πλημμύρας. Ένα σύγχρονο παράδειγμα είναι η μετανάστευση στο Masai Mara, όπου εκατομμύρια γκνου διασχίζουν το ποτάμι. Σε 100 εκατομμύρια χρόνια από τώρα, θα μπορούσες να ξεθάψεις χιλιάδες γκνου και να καταλήξεις ότι ζουν σε αγέλες δεκάδων χιλιάδων. Στην πραγματικότητα, όμως, ζουν κυρίως σε μικρές ομάδες.
Έχουμε βρει επίσης ομάδες απολιθωμάτων νεαρών δεινοσαύρων, σωστά;
Ναι, και αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον. Το μέσο γέννημα αυγών δεινοσαύρου μπορεί να ήταν 20 ή 50 αυγά. Κάποιοι πιθανότατα έκαναν πολλά γεννήματα μέσα σε έναν χρόνο. Άρα θα έπρεπε να υπάρχουν δεκάδες νεαρά για κάθε ενήλικο, όμως στην πραγματικότητα βρίσκουμε δεκάδες ενήλικα για κάθε νεαρό.
Τα νεαρά είναι πολύ σπάνια, περίπου το 5% όλων των ευρημάτων. Όμως αν βρεις ομάδα δεινοσαύρων, περίπου τα μισά είναι νεαρά. Άρα τα νεαρά συγκεντρώνονταν σε ομάδες, όταν οι ενήλικοι δεν το έκαναν. Και φυσικά υπάρχει πολύ καλός λόγος γι’ αυτό: για να αποφύγουν να γίνουν θήραμα. Αν είσαι νεαρός δεινόσαυρος, πρέπει να τρως πολύ. Και κάθε φορά που έχεις το κεφάλι σου μέσα σε έναν θάμνο, δεν κοιτάς για αρπακτικό. Αν όμως είστε ομάδα, κάποιος είναι πολύ πιθανό να το εντοπίσει.
Εικόνα του Deinonychus, κοντινού συγγενή του Velociraptor.
Άρα, ενώ οι δεινόσαυροι ίσως δεν κυνηγούσαν σε αγέλες, ήταν άγριοι θηρευτές.
Ναι, έχουμε αρκετές ενδείξεις για επιθέσεις θήρευσης ή αποτυχημένες προσπάθειες θήρευσης από θηρόποδους. Συχνά υπάρχουν δαγκώματα στις ουρές [στα οστά], κάτι που βγάζει νόημα. Το δάγκωμα της ουράς είναι ένας εξαιρετικός τρόπος να ακινητοποιήσεις έναν δεινόσαυρο, επειδή διαθέτει τεράστιους μυς στα πόδια που ξεκινούν περίπου από τη μέση της ουράς και φτάνουν μέχρι το πίσω μέρος του μηρού. Αυτή είναι η μεγαλύτερη πηγή δύναμης για αυτά τα ζώα. Και μέσα στην ουρά περνούν τεράστια αιμοφόρα αγγεία και άλλα στοιχεία. Άρα, αν θέλεις να ακινητοποιήσεις ή να σκοτώσεις γρήγορα κάτι, αυτός είναι πολύ καλός τρόπος.
Όμως αυτοί οι μεγάλοι σαρκοφάγοι δεινόσαυροι πολεμούσαν και μεταξύ τους, έτσι δεν είναι;
Έχουμε βρει πολλά απολιθώματα με τραύματα, ιδιαίτερα στο πρόσωπο. Αυτό είναι ιδιαίτερα συχνό στους τυραννόσαυρους. Σε ορισμένες περιπτώσεις υπάρχουν τεράστια σημάδια σε όλο το πρόσωπο. Έχω περιγράψει ένα, μαζί με τον Darren Tanke, όπου ένα κομμάτι από το πίσω μέρος του κρανίου είχε δαγκωθεί και φαίνεται ότι είχε επουλωθεί. Άρα μιλάμε για ζώα πολύ ανθεκτικά, που έμπλεκαν σε σοβαρές συμπλοκές.
Και ενώ μιλάμε για σαρκοφάγους δεινοσαύρους, υπάρχουν και ενδείξεις ότι φυτοφάγα όπως οι αγκυλόσαυροι μπορεί να πολεμούσαν μεταξύ τους.
Ναι, οι αγκυλόσαυροι είναι γνωστοί για τις ροπαλοειδείς ουρές τους και τα θωρακισμένα κεφάλια και σώματα, και η επικρατούσα άποψη ήταν ότι αυτά τα χαρακτηριστικά χρησίμευαν για να αντιμετωπίζουν πιθανούς θηρευτές. Όμως η δουλειά της Victoria Arbour δείχνει ότι αυτή η θωράκιση είναι ιδιαίτερα καλή στο να αντέχει ισχυρά χτυπήματα. Αυτό όμως δεν είναι δάγκωμα. Και ποιο ζώο μπορεί να έχει κάτι βαρύ που προσπαθεί να σε χτυπήσει; Όλο και περισσότερο φαίνεται ότι πολεμούσαν μεταξύ τους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν χτυπούσαν και θηρόποδους με τις ροπαλοειδείς ουρές τους, αλλά δεν εξελίχθηκαν γι’ αυτόν τον λόγο. Συχνά ξεχνάμε ότι τέτοια χαρακτηριστικά μπορεί να έχουν πολλαπλές χρήσεις. Το παράδειγμα που δίνω είναι οι χαυλιόδοντες των ελεφάντων. Με αυτούς πολεμούν, σκάβουν και ξεφλουδίζουν τον φλοιό από τα δέντρα. Όταν όμως εμφανίστηκαν για πρώτη φορά, δεν ήταν ιδιαίτερα καλοί σε καμία από αυτές τις λειτουργίες. Η αρχική επιλογή για αυτούς μπορεί πολύ καλά να ήταν η σεξουαλική.
Συχνά θεωρείται ότι η θωράκιση και οι προεξοχές των κερατοψιδών, όπως ο Triceratops, υπήρχαν για να αμύνονται αυτά τα φυτοφάγα δεινοσαύρου απέναντι στους θηρευτές. Όμως εσείς θεωρείτε ότι μπορεί να είναι αποτέλεσμα σεξουαλικής επιλογής, σωστά;
Χαρακτηριστικά που χρησιμοποιούνται για σεξουαλική επίδειξη τείνουν να μεγαλώνουν γρήγορα όταν τα ζώα φτάνουν στη σεξουαλική ωριμότητα. Το εξετάσαμε στον Protoceratops, επειδή έχουμε πολλά απολιθώματα διαφορετικών ηλικιών — περίπου 80 δείγματα — και αυτό ακριβώς βρήκαμε. Η πορεία ανάπτυξης της προεξοχής του είναι αργή μέχρι να φτάσει περίπου στο μισό του ενήλικου μεγέθους και μετά ξαφνικά επιταχύνεται πολύ.
Μελετάτε επίσης τα ιπτάμενα ερπετά, τους πτερόσαυρους, όπως και τους δεινοσαύρους. Ήταν πραγματικά ικανά να βγαίνουν από το αυγό και να πετούν αμέσως;
Η ιδέα ότι μπορεί να ήταν precocial, όπως λέγεται, υπάρχει εδώ και καιρό, αλλά μόνο σχετικά πρόσφατα, με την ανακάλυψη εμβρύων πτερόσαυρων, έχουμε καλά δεδομένα που τη στηρίζουν.
Αν κοιτάξεις έμβρυα πουλιών μέσα στο αυγό, έχουν καλά ανεπτυγμένα πόδια, αλλά όχι καλά ανεπτυγμένα φτερά. Οι πτερόσαυροι, πριν εκκολαφθούν, είχαν μακριά φτερά με γερά οστά, σχεδόν ίδια με αυτά των ενηλίκων. Αυτό δείχνει αμέσως ότι ίσως μπορούσαν να πετούν κατευθείαν μόλις έβγαιναν από το αυγό.
Αυτό σημαίνει ότι οι πτερόσαυροι δεν είχαν γονική φροντίδα; Τα έβγαζαν πέρα μόνοι τους;
Έχει προταθεί ότι δεν είχαν γονική φροντίδα. Οι ρυθμοί ανάπτυξης στους πτερόσαυρους είναι εξαιρετικά δύσκολο να υπολογιστούν, αλλά τα δεδομένα που έχουμε δείχνουν ότι είχαν πολύ αργή ανάπτυξη.
Αυτό ταιριάζει με την ιδέα ότι ήταν precocial, επειδή η πτήση απαιτεί πολλή ενέργεια και αν πρέπει να τρως πολύ απλώς για να κινείσαι και να βρίσκεις περισσότερη τροφή, δεν μπορείς να επενδύσεις πολλά στην ανάπτυξη. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν precocial ζώα που δέχονται και γονική φροντίδα — πολλά αντιλόπες και ελάφια μπορούν να περπατήσουν και να τρέξουν ακόμη και λίγες ώρες μετά τη γέννησή τους.
Υπάρχουν επίσης τα ζωντανά είδη που βρίσκονται πολύ κοντά στους οργανισμούς που ήρθαν πριν και μετά τους δεινοσαύρους. Οι ζωντανοί κροκόδειλοι είναι οι πιο κοντινοί στους μη πτηνόμορφους δεινοσαύρους που έχουμε. Και τα πουλιά είναι κυριολεκτικά δεινόσαυροι. Όλοι οι κροκόδειλοι φροντίζουν τα αυγά και τα μικρά μετά την εκκόλαψη. Το ίδιο κάνουν σχεδόν και όλα τα 11.000 είδη πουλιών. Άρα η γονική φροντίδα θα πρέπει να είναι η αρχική υπόθεση για τους πτερόσαυρους και τους δεινοσαύρους, και μετά πρέπει να αναζητήσουμε στοιχεία που την αντικρούουν. Στους δεινοσαύρους, οι σαυρόποδοι [οι μεγαλύτεροι, με μακρύ λαιμό δεινόσαυροι] είναι οι μόνοι που φαίνεται να άφηναν τα αυγά και να απομακρύνονταν.
Οι πτερόσαυροι όπως ο Pteranodon, σε απεικόνιση πτήσης, είχαν τεράστιες προεξοχές στο κεφάλι.
Αυτή η εικόνα των πτερόσαυρων που πετούν αμέσως μόλις εκκολάπτονται, αλλά έχουν και γονική φροντίδα, δημιουργεί την εικόνα μιας μητέρας πτερόσαυρου που πετά στον αέρα με μια ουρά από μικρούς πτερόσαυρους πίσω της.
Δεν το είχα σκεφτεί έτσι, αλλά σίγουρα δεν είναι αδύνατο. Υπάρχουν αρκτικές πάπιες που πηδούν από τον γκρεμό πίσω από τον γονέα τους σχεδόν αμέσως μετά την εκκόλαψη, αν και αυτό δεν είναι πτήση.
Πολλοί πτερόσαυροι είχαν επίσης εντυπωσιακές προεξοχές στο κεφάλι. Ξέρουμε γιατί;
Περισσότεροι πτερόσαυροι είχαν κάποιο είδος κρανιακής προεξοχής παρά δεν είχαν. Μάλιστα, σε ορισμένα εξαιρετικά καλοδιατηρημένα απολιθώματα έχουν βρεθεί μαλακές προεξοχές, οπότε αρκετά είδη που δεν θεωρούσαμε ότι είχαν, μάλλον είχαν. Σε ορισμένα είδη, όπως οι tapejarids, οι προεξοχές στο κεφάλι ήταν τεράστιες και εντυπωσιακές. Υπάρχουν καλές ενδείξεις ότι αυτό σχετίζεται με τη σεξουαλική επιλογή. Αυτές οι προεξοχές είναι μεγαλύτερες στα μεγαλύτερης ηλικίας ζώα και δεν έχουν προφανή λειτουργία. Έχει προταθεί ότι βοηθούσαν στο χειρισμό της πτήσης, αλλά δεν νομίζω ότι καμία από αυτές τις μελέτες είναι πειστική.
Έκανα μια μελέτη με τον υποψήφιο διδάκτορά μου, Ross Elgin, που έδειξε ότι οι μακριές ακίδες του Pteranodon δεν βοηθούσαν στον χειρισμό της πτήσης. Αν το δούμε πιο συνολικά, όλες αυτές οι προεξοχές στο κεφάλι είναι διαφορετικές μεταξύ τους. Αν κοιτάξεις τα πτερύγια, τις χελώνες, τα δελφίνια και τους πιγκουίνους, αλλά και τους πλησιόσαυρους, βλέπεις ότι όλα ανέπτυξαν παρόμοια πτερύγια, επειδή υπάρχει ένας καλός τρόπος να φτιάξεις ένα πτερύγιο. Αν υπήρχε κάποια τεράστια πίεση επιλογής για να βοηθάει στον έλεγχο της πτήσης, θα περιμέναμε και οι προεξοχές των πτερόσαυρων να καταλήξουν να μοιάζουν μεταξύ τους.
Οι πτερόσαυροι εξελίχθηκαν στα μεγαλύτερα ιπτάμενα ζώα που έζησαν ποτέ, με άνοιγμα φτερών περίπου 10 μέτρων. Γιατί κανένα πουλί δεν έφτασε σε αυτά τα μεγέθη;
Θα ενοχλήσω κάθε ορνιθολόγο, αλλά τα πουλιά στην πραγματικότητα δεν πετούν τόσο καλά όσο οι πτερόσαυροι. Η δική μου αγαπημένη αναλογία είναι το Yak-38, η σοβιετική προσπάθεια να φτιάξει ένα αεροπλάνο κάθετης απογείωσης, όπως το Harrier jump jet. Όμως ενώ το Harrier έχει μόνο έναν κινητήρα, στο Yak-38 έβαλαν τρεις κινητήρες: δύο για την κάθετη απογείωση και έναν για την οριζόντια κίνηση. Το πρόβλημα είναι ότι όταν κινείσαι οριζόντια, κουβαλάς όλο το βάρος των επιπλέον κινητήρων. Άρα δεν είναι αποδοτικός σχεδιασμός.
Αυτό ισχύει και για τα πουλιά. Πετάνε στον αέρα με τα πόδια τους και τρέχουν και στο έδαφος, άρα χρειάζονται μεγάλα και βαριά πόδια. Όταν όμως πετούν με τα φτερά τους, τα πόδια είναι απλώς νεκρό βάρος. Αντίθετα, οι πτερόσαυροι περπατούν και τρέχουν με τους τεράστιους μυς πτήσης στα μπροστινά άκρα. Περπατούν στα τέσσερα, αλλά τα πίσω πόδια τους είναι πολύ λεπτά. Και όταν απογειώνονται, πηδούν με τους γιγάντιους μύες πτήσης που χρειάζονται για να πετάξουν.
Το άλλο πλεονέκτημα που έχουν είναι ότι δεν είναι καλυμμένοι με φτερά.
