Ερευνητές ανέπτυξαν μια ένωση που στοχεύει το επιγένωμα των νευρώνων αντί για τις πρωτεΐνες που συνδέονται με την ασθένεια — μια θεμελιωδώς διαφορετική προσέγγιση στη θεραπεία του Αλτσχάιμερ. Σε πειράματα σε ποντίκια, η ένωση FLAV-27 κατάφερε να αποκαταστήσει μνήμη, κοινωνική συμπεριφορά και λειτουργία συνάψεων. Ο δρόμος προς τις κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους παραμένει μακρύς, αλλά τα αποτελέσματα ανοίγουν ένα νέο μέτωπο στην έρευνα.
Η επικρατούσα λογική στη θεραπεία του Αλτσχάιμερ εδώ και δεκαετίες ήταν να καθαρίσουμε τον εγκέφαλο από τις πρωτεΐνες που τον φράζουν. Τα μονοκλωνικά αντισώματα όπως το lecanemab και το donanemab, που στοχεύουν την αμυλοειδή-βήτα πρωτεΐνη, αποτελούν πραγματική πρόοδο — επιβραδύνουν την εξέλιξη της νόσου κατά περίπου 30% όταν χορηγούνται νωρίς. Αλλά δεν αντιστρέφουν τη βλάβη. Και οι θεραπείες που στοχεύουν την tau, μια άλλη πρωτεΐνη-δείκτη της νόσου, δεν αποδίδουν τα αναμενόμενα. Αυτό έχει οδηγήσει αρκετούς ερευνητές στο συμπέρασμα ότι ίσως κοιτάμε λάθος σημείο: οι πρωτεΐνες αυτές μπορεί να είναι σύμπτωμα, όχι αιτία.
Μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Molecular Therapy προτείνει μια εντελώς διαφορετική κατεύθυνση. Η ένωση FLAV-27, που ανέπτυξαν ερευνητές με επικεφαλής το Ινστιτούτο Νευροεπιστημών του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης, δεν κυνηγά τις πρωτεΐνες. Στοχεύει ένα ένζυμο που ονομάζεται EHMT2 ή G9a, το οποίο εμπλέκεται στην επιγενετική ρύθμιση του εγκεφάλου — δηλαδή στον τρόπο που ενεργοποιούνται ή αποσιωπούνται γονίδια χωρίς να αλλάζει η αλληλουχία του DNA.
Το G9a μπορεί να «σβήσει» γονίδια κρίσιμα για την ανάπτυξη νευρώνων, την πλαστικότητα των συνάψεων και την επεξεργασία μνήμης. Στον εγκέφαλο ασθενών με Αλτσχάιμερ, αυτή η επιγενετική δυσρύθμιση φαίνεται να παίζει κεντρικό ρόλο — ίσως ως ο κοινός παρονομαστής που συνδέει τα διάφορα παθολογικά χαρακτηριστικά της νόσου. Το FLAV-27 αναστέλλει το G9a μπλοκάροντας ένα μόριο που χρειάζεται για να λειτουργήσει, επιτρέποντας έτσι στα γονίδια να ξαναρχίσουν να εκφράζονται κανονικά.
Τα αποτελέσματα σε ζωικά μοντέλα είναι εντυπωσιακά. Σε νηματώδεις σκώληκες τύπου Caenorhabditis elegans, η ένωση βελτίωσε την κινητικότητα, επέκτεινε το προσδόκιμο ζωής και ενίσχυσε τη μιτοχονδριακή αναπνοή — τη διαδικασία που τροφοδοτεί τα κύτταρα με ενέργεια. Σε ποντίκια και με πρώιμη και με όψιμη έναρξη Αλτσχάιμερ, το FLAV-27 αποκατέστησε την απόδοση στη μνήμη, την κοινωνική συμπεριφορά και τη λειτουργία των συνάψεων. Παράλληλα, μείωσε τόσο τις αμυλοειδείς πλάκες όσο και τα εμπλεγμένα νήματα tau σε καλλιέργειες εγκεφαλικών κυττάρων ποντικιών.
Αυτό που κάνει τα ευρήματα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα δεν είναι μόνο η αποτελεσματικότητα, αλλά η λογική πίσω από αυτά. Αν η επιγενετική δυσρύθμιση είναι πράγματι ο κοινός παρονομαστής της νόσου, τότε μια θεραπεία που τη διορθώνει θα μπορούσε να αντιμετωπίσει πολλαπλές πτυχές του Αλτσχάιμερ ταυτόχρονα — κάτι που οι υπάρχουσες θεραπείες δεν καταφέρνουν. Η πρώτη συγγραφέας της μελέτης, Aina Bellver-Sanchis, το θέτει ξεκάθαρα: το FLAV-27 δεν δρα στα συμπτώματα ή σε έναν μόνο βιοδείκτη, αλλά στους υποκείμενους μοριακούς μηχανισμούς της νόσου.
Φυσικά, ο δρόμος από τα ποντίκια στους ανθρώπους είναι πάντα μακρύς και γεμάτος εμπόδια. Απαιτούνται τοξικολογικές μελέτες σε τουλάχιστον δύο ζωικά είδη, ρυθμιστικές εγκρίσεις και τελικά κλινικές δοκιμές φάσης I, II και III πριν κάποιο φάρμακο φτάσει στους ασθενείς. Πολλές υποσχόμενες ενώσεις έχουν ναυαγήσει σε αυτά τα στάδια. Αλλά το FLAV-27 εισάγει μια ιδέα που αξίζει να ακολουθηθεί: ότι για να νικήσουμε τον Αλτσχάιμερ, ίσως χρειαστεί να σταματήσουμε να κυνηγάμε τα ίχνη που αφήνει και να πάμε κατευθείαν στην πηγή.
