Ο συγγραφέας Michael Pollan, γνωστός από τα βιβλία του για τα ψυχεδελικά και τη διατροφή, στρέφεται τώρα στο πιο δύσκολο ερώτημα: τι είναι η συνείδηση και γιατί η επιστήμη δυσκολεύεται τόσο πολύ να την εξηγήσει. Στο νέο του βιβλίο A World Appears, ταξιδεύει ανάμεσα σε φιλοσόφους, νευροεπιστήμονες και Ζεν δασκάλους — και καταλήγει με περισσότερες ερωτήσεις από ό,τι ξεκίνησε.
Υπάρχουν βιβλία που σε αφήνουν με απαντήσεις και βιβλία που σε αφήνουν με καλύτερες ερωτήσεις. Το νέο βιβλίο του Michael Pollan ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία — και ο ίδιος το παραδέχεται χωρίς δισταγμό. «Ξέρεις λιγότερα στο τέλος απ’ ό,τι στην αρχή», λέει για το A World Appears, μια εξερεύνηση της συνείδησης που ξεκίνησε από μια ψυχεδελική εμπειρία στον κήπο του σπιτιού του στο Κονέκτικατ.
Εκεί, μπροστά σε μια ομάδα φυτών που ήταν τόσο ψηλά όσο κι εκείνος, ο Pollan ένιωσε κάτι που δεν μπορούσε να αγνοήσει: την αίσθηση ότι τον κοιτούσαν πίσω. Αντί να το απορρίψει ως παραίσθηση, το μεταχειρίστηκε ως υπόθεση — ακριβώς όπως πρότεινε ο William James για τις μυστικιστικές εμπειρίες. Αυτό τον οδήγησε σε ένα πολυετές ταξίδι μέσα από τη νευροεπιστήμη, τη φιλοσοφία του νου και τη βιολογία των φυτών.
Η πιο ριζοσπαστική ιδέα που συναντά στο δρόμο του είναι ότι η συνείδηση δεν ξεκινά από τον εγκεφαλικό φλοιό — το εξελικτικά νεότερο τμήμα του εγκεφάλου που για δεκαετίες θεωρούνταν η έδρα της σκέψης — αλλά από τον εγκεφαλικό στέλεχος, εκεί όπου γεννιούνται τα πρωτόγονα συναισθήματα: η πείνα, ο πόνος, η φυσική δυσφορία. Αν αυτό ισχύει, τότε η συνείδηση είναι πρωτίστως σωματική εμπειρία, όχι νοητική. Και αυτό έχει τεράστιες συνέπειες για το πώς κατανοούμε τόσο τα ζώα όσο και τα φυτά.
Για τα φυτά, ο Pollan είναι προσεκτικός στις διατυπώσεις του. Δεν ισχυρίζεται ότι είναι συνειδητά με την ανθρώπινη έννοια, αλλά υποστηρίζει ότι έχουν αίσθηση — την ικανότητα να αντιλαμβάνονται το περιβάλλον τους και να αξιολογούν αν οι αλλαγές είναι ωφέλιμες ή επικίνδυνες. Τα ευρήματα που παραθέτει είναι εντυπωσιακά: φυτά που αντιδρούν στον ήχο ενός εντόμου που μασά φύλλα, που μοιράζονται θρεπτικά συστατικά με συγγενικά φυτά αλλά όχι με άγνωστα, που αναισθητοποιούνται από τα ίδια χημικά που χρησιμοποιούμε στην ανθρώπινη χειρουργική. Αυτό το τελευταίο εύρημα, λέει ο Pollan, είναι «το πιο ανατριχιαστικό».
Εξίσου σαφής είναι και για την τεχνητή νοημοσύνη: τα σημερινά συστήματα, όσο εντυπωσιακά κι αν φαίνονται, δεν έχουν συνείδηση. Μπορούν να προσομοιώσουν τη σκέψη, αλλά όχι το συναίσθημα — και το συναίσθημα, σύμφωνα με την ανάλυσή του, είναι η βάση της συνείδησης. Ένα συναίσθημα δεν είναι απλώς πληροφορία· έχει ποιοτική διάσταση που προϋποθέτει σώμα με τρωτότητα. Χωρίς αυτό, δεν υπάρχει πραγματική εμπειρία.
Το βιβλίο κλείνει με μια προειδοποίηση που ξεφεύγει από τη φιλοσοφία και μπαίνει στην επικαιρότητα. «Η συνείδηση είναι υπό πολιορκία», λέει ο Pollan. Είναι ο ιδιωτικός χώρος όπου σκεφτόμαστε ελεύθερα — και τον παραχωρούμε σε εταιρείες που τον εκμεταλλεύονται. Η κατανόηση της συνείδησης δεν είναι μόνο φιλοσοφική άσκηση· είναι και πολιτική πράξη αυτοάμυνας.
Αυτό που κάνει το βιβλίο ξεχωριστό δεν είναι οι απαντήσεις που δίνει, αλλά η ειλικρίνεια με την οποία αντιμετωπίζει την αβεβαιότητα. Σε έναν κόσμο που απαιτεί συνεχώς βεβαιότητες και λύσεις, ο Pollan προτείνει κάτι πιο σπάνιο: να καθίσεις με την ερώτηση και να την αφήσεις να σε αλλάξει.
