Ένα φάρμακο που αυξάνει τα επίπεδα ισταμίνης —της χημικής ουσίας που προκαλεί τα συμπτώματα της αλλεργίας— στον εγκέφαλο ενισχύει τη μνήμη μας κατά περίπου 10%.
Η ισταμίνη είναι γνωστή κυρίως για τον ρόλο της στο σώμα, όπου πυροδοτεί την ανοσολογική αντίδραση, όπως ξέρουν καλά όσοι έχουν αλλεργική ρινίτιδα. Στον εγκέφαλο, όμως, φαίνεται πως έχει εντελώς διαφορετική λειτουργία. Ένα μικρό πείραμα έδειξε ότι η αύξηση των επιπέδων της βελτιώνει την ακρίβεια της μνήμης κατά περίπου 10%.
«Πιστεύουμε ότι αλλάζει κάτι που ονομάζεται διέγερση που συνδέεται με τη νεωτερικότητα», λέει ο Michael Colwell από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. «Δηλαδή το πόσο σε εγρήγορση νιώθουμε όταν βλέπουμε νέα πράγματα στο περιβάλλον».
Είναι εδώ και χρόνια γνωστό ότι στον εγκέφαλο υπάρχουν υποδοχείς που ανιχνεύουν την ισταμίνη. «Είναι πυκνά συγκεντρωμένοι γύρω από περιοχές του εγκεφάλου που συμμετέχουν στη μάθηση και τη μνήμη», λέει ο Colwell. Μελέτες σε ζώα στηρίζουν την ιδέα ότι η ισταμίνη συμμετέχει στη μάθηση.
Αυτό ίσως εξηγεί κάποιες από τις παρενέργειες παλαιότερων αντιισταμινικών φαρμάκων, λέει ο Colwell. «Πολλά από τα παλιότερα περνούσαν στον εγκέφαλο», σημειώνει. «Θα έκαναν τους ανθρώπους λιγότερο ικανούς να θυμούνται πράγματα, κάτι που συχνά βλέπουμε όταν οι άνθρωποι έπαιρναν αυτά τα αντιισταμινικά για μεγάλο διάστημα».
Τι συμβαίνει όμως όταν αυξάνονται τα επίπεδα της ισταμίνης στον εγκέφαλο; Δεν υπήρχε τρόπος να ελεγχθεί αυτό σε ανθρώπους, όμως ο Colwell και οι συνεργάτες του διαπίστωσαν ότι ένα ήδη υπάρχον φάρμακο για τη ναρκοληψία, το pitolisant, έχει αυτή την επίδραση. Δεσμεύεται στους λεγόμενους υποδοχείς ισταμίνης 3 και αυξάνει τα επίπεδα του μορίου σε όλο τον εγκέφαλο, λέει.
Για να το δοκιμάσουν, η ομάδα του στρατολόγησε 60 εθελοντές και έδωσε στους μισούς pitolisant και στους άλλους μισούς εικονικό φάρμακο. Στη συνέχεια, οι συμμετέχοντες υποβλήθηκαν σε απεικόνιση εγκεφάλου σε μαγνητικό τομογράφο ενώ έκαναν διάφορα τεστ μνήμης. Οι σαρώσεις έδειξαν ότι σε όσους έλαβαν pitolisant υπήρχε μεγαλύτερη συνδεσιμότητα ανάμεσα στα μέρη του εγκεφάλου όπου παράγεται η ισταμίνη και στον ιππόκαμπο, μια περιοχή που συμμετέχει στη μνήμη. Αυτοί οι άνθρωποι ήταν επίσης 11% πιο ακριβείς στην ανάκληση πληροφοριών που έμαθαν όσο βρίσκονταν στον σαρωτή.
Ωστόσο, θα ήταν λάθος να επιχειρήσει κανείς να χρησιμοποιήσει το pitolisant ως «έξυπνο φάρμακο», λέει ο Colwell. «Φαντάζομαι ότι θα επηρεάσει πολύ τον ύπνο, και αυτό μακροπρόθεσμα θα κάνει τη μνήμη πολύ χειρότερη».
Ο Roland Seifert από την Ιατρική Σχολή του Αννόβερου στη Γερμανία λέει ότι υπάρχει μικρός κίνδυνος το pitolisant να γίνει αντικείμενο κατάχρησης ως έξυπνο φάρμακο, καθώς θα είναι πολύ δύσκολο να το προμηθευτεί κανείς. Προσθέτει ότι τα ευρήματα επιβεβαιώνουν πως τα αποτελέσματα που παρατηρούνται σε μη ανθρώπινα ζώα ισχύουν και στους ανθρώπους και ότι αυτό μπορεί να ενισχύσει το ενδιαφέρον για τη θεραπεία διαφόρων παθήσεων του εγκεφάλου μέσω των υποδοχέων της ισταμίνης.
Η διαπίστωση ότι η ισταμίνη έχει δύο τόσο διαφορετικές επιδράσεις στον οργανισμό δείχνει επίσης πώς η εξέλιξη επαναχρησιμοποιεί μηχανισμούς. «Νομίζω ότι η μεγαλύτερη εικόνα είναι πως αυτό δείχνει πόσο οικονομικό είναι το ανθρώπινο σώμα», λέει ο Colwell.
Nature Communications DOI: 10.1038/s41467-026-73865-9
