Στην Ελβετία, το 84% των εφήβων χρησιμοποιεί εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης καθημερινά — για διάβασμα, δουλειά, αλλά και για συναισθηματική υποστήριξη. Ερευνητές προειδοποιούν ότι η εξάρτηση από τα chatbots μπορεί να επηρεάσει την κριτική σκέψη, την προσοχή και την ικανότητα δημιουργίας ουσιαστικών ανθρώπινων σχέσεων. Η έρευνα μόλις αρχίζει — αλλά τα ερωτήματα είναι ήδη επείγοντα.
Ο Άνταμ είναι 17 χρονών και δεν θυμάται πώς διάβαζε πριν από το ChatGPT. Λίγες μέρες πριν από κάθε τεστ, κλείνεται στο δωμάτιό του σε μια μικρή πόλη του καντονιού Schwyz και ζητά από το chatbot να συνοψίσει ύλη, να φτιάξει ερωτήσεις, να τον προετοιμάσει. Τρεις μέρες την εβδομάδα εργάζεται ως ασκούμενος προγραμματιστής στη Ζυρίχη, όπου τα εργαλεία AI είναι μέρος της καθημερινής ροής εργασίας. Στον ελεύθερο χρόνο του, χρησιμοποιεί chatbots ως «πολύ έξυπνους φίλους» — για διατροφή, γυμναστική, πρακτικές συμβουλές. Λέει ότι δεν ξέρει κανέναν της ηλικίας του που να μην κάνει το ίδιο.
Τα νούμερα επιβεβαιώνουν αυτή την εικόνα. Στην Ελβετία, το 84% των εφήβων χρησιμοποιεί τακτικά εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, ενώ πάνω από το 60% των νέων ηλικίας 20 έως 29 ετών τα αξιοποιεί για δουλειά ή σπουδές. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, δύο στους τρεις νέους ηλικίας 16 έως 24 ετών δηλώνουν ότι χρησιμοποιούν chatbots. Στις ΗΠΑ, τα τρία τέταρτα των ενηλίκων κάτω των 30 έχουν αλληλεπιδράσει με AI τουλάχιστον μία φορά τον μήνα. Η χρήση μειώνεται σταθερά με την ηλικία — αυτή είναι, κατά κάποιον τρόπο, η πρώτη γενιά που μεγάλωσε με το ChatGPT ως δεδομένο.
Αυτό που ανησυχεί τους ερευνητές δεν είναι μόνο η συχνότητα χρήσης, αλλά η φύση της σχέσης που αναπτύσσεται. Ο Αμερικανός ψυχολόγος Zachary Stein, συνιδρυτής ενός ερευνητικού φορέα για τις ψυχολογικές επιπτώσεις της AI, υποστηρίζει ότι τα chatbots παρεμβαίνουν στους βιολογικούς μηχανισμούς που ρυθμίζουν τη δημιουργία βαθιών ανθρώπινων δεσμών. Δίνει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: ένα παιδί γυρνά από το σχολείο ενθουσιασμένο για έναν καλό βαθμό. Αντί να το μοιραστεί με τους γονείς του, πηγαίνει στο δωμάτιό του και το λέει στο chatbot. Λαμβάνει έπαινο από τη μηχανή. «Το παιδί λαμβάνει το ίδιο σήμα δεσμού από το chatbot που θα έπρεπε να λαμβάνει από τη μητέρα του», λέει ο Stein. Μετά από εβδομάδες αλληλεπίδρασης με μια μηχανή που προσομοιώνει συναισθηματική εγγύτητα, ο εγκέφαλος μπορεί να δυσκολεύεται να διακρίνει την πραγματικότητα.
Η Rebecca Ceccatelli, 25 ετών, φοιτήτρια πληροφορικής στο ETH Zurich, έχει παρατηρήσει αυτές τις δυναμικές στον εαυτό της. Πριν από το ChatGPT, μπορούσε να διαβάζει για ώρες χωρίς διακοπή. Σήμερα νιώθει ότι η ικανότητά της για συγκέντρωση έχει μειωθεί σημαντικά. «Είναι παράλογο να νιώθεις εκνευρισμό επειδή πρέπει να σκεφτείς», παραδέχεται. Παρατηρεί επίσης ότι το διάβασμα έχει γίνει πιο μοναχικό: όταν έχει απορίες, απλώς ρωτά το ChatGPT αντί να συζητήσει με συμφοιτητές. Γύρω της, λέει, οι διαταραχές προσοχής, το άγχος και οι κρίσεις πανικού φαίνονται όλο και πιο συχνά.
Η Nadja Rupprechter, ψυχολόγος των μέσων στο Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης, έχει μελετήσει τους μηχανισμούς που οδηγούν ανθρώπους να αναπτύσσουν συναισθηματικούς δεσμούς με chatbots σε δείγμα άνω των 500 ατόμων από 64 χώρες. Το συμπέρασμα της έρευνάς της είναι αποκαλυπτικό: όσο πιο «ανθρώπινο» φαίνεται ένα chatbot, τόσο ισχυρότερος είναι ο συναισθηματικός δεσμός που αναπτύσσουν οι χρήστες. «Οι άνθρωποι είναι προγραμματισμένοι να ανιχνεύουν κοινωνικά σήματα στο περιβάλλον τους, ανεξάρτητα από το αν προέρχονται από άλλους ανθρώπους, ζώα ή τεχνητές οντότητες», εξηγεί. Παράλληλα, υπενθυμίζει ότι η εικόνα δεν είναι μονοδιάστατη: για ορισμένους ανθρώπους, ιδίως εκείνους που αντιμετωπίζουν μοναξιά ή δυσκολίες στην κοινωνικοποίηση, η αλληλεπίδραση με AI μπορεί να έχει πραγματικά θετικά αποτελέσματα.
Η έρευνα για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις μόλις ξεκινά. Δεν υπάρχουν ακόμα οριστ
