Περίπου το ένα τρίτο των ανθρώπων μπορεί να ξαναχτίσει σχεδόν πλήρως τον εγκέφαλό του μετά από ένα εγκεφαλικό και η έρευνα για το γιατί συμβαίνει αυτό ανοίγει τον δρόμο για καλύτερες θεραπείες για όλους.
Οι επιστήμονες εργάζονται για να βελτιώσουν την αποκατάσταση μετά από εγκεφαλικό Craig Boylan
Οι επιστήμονες εργάζονται για να βελτιώσουν την αποκατάσταση μετά από εγκεφαλικό
Ένας γνωστός ηθοποιός που είχε υποστεί εγκεφαλικό νοσηλεύτηκε από τον ειδικό στα εγκεφαλικά Sandor Nardai. Ο ηθοποιός είχε μείνει με αφασία, δηλαδή με μειωμένη ικανότητα ομιλίας – μια σκληρή δοκιμασία για οποιονδήποτε, αλλά «ίσως το πιο καταστροφικό πράγμα που θα μπορούσε να συμβεί σε έναν ηθοποιό», λέει ο Nardai.
Ύστερα από τρεις μήνες αποκατάστασης, ο ηθοποιός μπορούσε να πει κάποιες λέξεις. Μετά από έναν χρόνο, δάνεισε τη φωνή του σε διαφήμιση. Και, όπως λέει ο Nardai, που εργάζεται στο Πανεπιστήμιο Semmelweis στην Ουγγαρία, τελικά ανάρρωσε αρκετά ώστε να επιστρέψει στο ζωντανό θέατρο.
Για κάθε τέτοια ευχάριστη ιστορία, όμως, υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που επιβιώνουν από εγκεφαλικό αλλά έχουν πολύ λιγότερο ενθαρρυντική πορεία. Τα εγκεφαλικά «βυθίζουν» τον εγκέφαλο σε κατάσταση καταστροφής, προκαλώντας βλάβες σε περιοχές που ελέγχουν γνωστικές και σωματικές λειτουργίες. Υπολογίζεται ότι μόλις το 35% των επιζώντων αναρρώνει πλήρως ή μένει με μικρές μόνο δυσκολίες. Η πλειονότητα αντιμετωπίζει σοβαρά και μόνιμα προβλήματα, όπως αφασία, παράλυση, αλλαγές στη συμπεριφορά ή γνωστικές και αισθητηριακές δυσκολίες. Οι αριθμοί είναι εντυπωσιακοί: σχεδόν 100 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν με τις συνέπειες ενός εγκεφαλικού, που αποτελεί μία από τις συχνότερες αιτίες αναπηρίας παγκοσμίως.
Όπως δείχνει η ιστορία του ηθοποιού, ο εγκέφαλος μπορεί να επιδείξει εξαιρετική μεταμόρφωση και αποκατάσταση μετά από εγκεφαλικό, όμως κάποιοι επωφελούνται περισσότερο από άλλους. Τώρα αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε γιατί – και με αυτή τη γνώση να αναπτύσσουμε νέες θεραπείες που μπορούν να βοηθήσουν περισσότερους να αναρρώσουν.
Γιατί κάποιοι εγκέφαλοι αναρρώνουν μετά από εγκεφαλικό
Το εγκεφαλικό συμβαίνει όταν ένα αιμοφόρο αγγείο που τροφοδοτεί τον εγκέφαλο σπάσει ή φράξει από θρόμβο. Έτσι στερείται ο εγκέφαλος το απαραίτητο οξυγόνο, με αποτέλεσμα να πεθαίνουν νευρώνες και να μένουν οι άνθρωποι με σοβαρά μειωμένες ικανότητες σκέψης, μάθησης, επικοινωνίας και κίνησης. Στη συνέχεια, το ανοσοποιητικό σύστημα εντείνει επίσης τη φλεγμονή, κάτι που μπορεί να προκαλέσει επιπλέον βλάβη.
Η ηλικία, η προηγούμενη κατάσταση της υγείας και η έκταση της βλάβης από το εγκεφαλικό είναι γνωστό ότι επηρεάζουν την ανάρρωση. Όμως οι μεταβλητές είναι τόσες πολλές, ώστε ούτε ένας υπερυπολογιστής δεν θα μπορούσε να προβλέψει με ακρίβεια ποιος θα γίνει καλά, λέει ο Pankaj Sharma, νευρολόγος στο Royal Holloway University of London. Οι περισσότεροι άνθρωποι σημειώνουν τη μεγαλύτερη πρόοδο μέσα στους πρώτους έξι μήνες μετά το εγκεφαλικό. Η έρευνα δείχνει ότι βελτίωση και μετά από αυτό το διάστημα είναι δυνατή, αλλά δεν είναι δεδομένη – κάποιοι μάλιστα επιδεινώνονται μακροπρόθεσμα. Η άμεση θεραπεία στην οξεία φάση, όπως με φάρμακα που διαλύουν τον θρόμβο, μπορεί να περιορίσει τις μακροπρόθεσμες συνέπειες, ενώ η μακροχρόνια αποκατάσταση, όπως λογοθεραπεία ή φυσικοθεραπεία, μπορεί να φέρει συνεχή πρόοδο. Ωστόσο, σε μεγάλο βαθμό, ο εγκέφαλος είναι ο ίδιος ο μαέστρος της αποκατάστασής του.
Η πιο πρόσφατη επιστημονική γνώση και γιατί έχει σημασία, κάθε μέρα.
Η διαδικασία αυτή δεν είναι καλά κατανοητή, όμως μαθαίνουμε περισσότερα για το τι συμβαίνει. Παρότι οι νευρώνες που πεθαίνουν κατά τη διάρκεια ενός εγκεφαλικού δεν μπορούν να αναβιώσουν, εκείνοι που επιβιώνουν μπορούν να αναπτύξουν νέους άξονες, ενώ μπορούν να δημιουργηθούν και νέες συνδέσεις ανάμεσα στα εγκεφαλικά κύτταρα. Μετά από ένα εγκεφαλικό, «δημιουργούνται νέοι αυτοκινητόδρομοι», λέει ο Sharma, «και παρακάμπτουν τη βλάβη».
Η επικρατέστερη υπόθεση είναι ότι διαφορετικά τμήματα του εγκεφάλου φαίνεται να αναλαμβάνουν να καλύψουν τις λειτουργίες που υπό κανονικές συνθήκες θα εκτελούσε η κατεστραμμένη περιοχή, όπως συνάδελφοι που καλύπτουν τη βάρδια ενός απόντος συνεργάτη, λέει η Argye Hillis, ειδική στα εγκεφαλικά στο Johns Hopkins Medicine στο Maryland. Ωστόσο, ορισμένες έρευνες αμφισβητούν αυτή την ιδέα. Μελέτη του 2021 σε ποντίκια δεν βρήκε στοιχεία που να στηρίζουν αυτό το φαινόμενο «αναχαρτογράφησης». Όταν ο William Zeiger στο University of California, Los Angeles, και οι συνεργάτες του κατέστρεψαν ορισμένα εγκεφαλικά κύτταρα των ποντικιών, άλλοι νευρώνες δεν έσπευσαν να αναλάβουν. Αντί γι’ αυτό, οι ερευνητές υπέθεσαν ότι η αποκατάσταση ίσως ενισχύει ορισμένους από τους νευρώνες που επιβιώνουν στην περιοχή που επλήγη από το εγκεφαλικό, επιτρέποντάς τους να επιτελέσουν ξανά τις παλιές τους λειτουργίες.
Η κατάσταση του εγκεφάλου πριν από το εγκεφαλικό είναι σημαντικός παράγοντας που επηρεάζει την ανάρρωση, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε πέρυσι και συν-υπογράφουν η Céline Gillebert από το KU Leuven Brain Institute στο Βέλγιο και η Nele Demeyere στο University of Oxford, εύρημα που έχει εμφανιστεί και στη δική της έρευνα η Hillis. Η ομάδα της Gillebert εξέτασε περισσότερους από 2000 ανθρώπους και διαπίστωσε ότι η κατάσταση του εγκεφάλου πριν από το εγκεφαλικό – με δείκτες όπως ο όγκος του εγκεφάλου και η υγεία των λευκής ουσίας δεσμών που συνδέουν τις περιοχές του εγκεφάλου – ήταν ισχυρός προγνωστικός δείκτης της γνωστικής λειτουργίας μετά το εγκεφαλικό, μερικές φορές ακόμη και πιο ισχυρός από τη θέση της βλάβης.
Ίσως οι γνωστικά υγιείς άνθρωποι να έχουν μεγαλύτερα αποθέματα εγκεφαλικής ισχύος όταν μια περιοχή του εγκεφάλου τραυματίζεται. Αντίστροφα, όσοι έχουν περισσότερη εκπαίδευση ίσως έχουν και μεγαλύτερη απόσταση να διανύσουν: μελέτη του 2025 έδειξε ότι οι απόφοιτοι πανεπιστημίου παρουσίασαν πιο έντονη πτώση στις ανώτερες εγκεφαλικές λειτουργίες σε σχέση με συνομηλίκους τους χωρίς πτυχίο.
Και η γενετική αποτελεί επίσης σημαντικό κομμάτι του παζλ. Σε μια ανασκόπηση, ο Sharma συνέδεσε αρκετές γενετικές παραλλαγές – μεταξύ των οποίων και το γονίδιο APOE4, που σχετίζεται επίσης με την εμφάνιση της νόσου Αλτσχάιμερ – με χειρότερη ανάρρωση μετά από εγκεφαλικά. Αντίθετα, άνθρωποι με ορισμένα γενετικά προφίλ μπορεί να έχουν πιο «εύπλαστους» εγκεφάλους από άλλους. Για παράδειγμα, άτομα με μετάλλαξη του γονιδίου CCR5, η οποία εμφανίζεται δυσανάλογα συχνά στους Εβραίους Ασκενάζι, καθώς και σε ορισμένους άλλους ανθρώπους με ευρωπαϊκή ή δυτικοασιατική καταγωγή, αναρρώνουν αξιοσημείωτα καλά μετά από εγκεφαλικά.
Η έλλειψη ροής αίματος στον εγκέφαλο έχει τεράστια επίδραση στον εγκέφαλο ZEPHYR/SCIENCE PHOTO LIBRARY
Η έλλειψη ροής αίματος στον εγκέφαλο έχει τεράστια επίδραση στον εγκέφαλο
ZEPHYR/SCIENCE PHOTO LIBRARY
Το μέλλον της θεραπείας του εγκεφαλικού
Η αποκωδικοποίηση του τι συμβαίνει στους εγκεφάλους τυχερών επιζώντων, όπως ο ηθοποιός, μας φέρνει πιο κοντά σε θεραπείες που μπορούν να εξισορροπήσουν τα πράγματα. Μέσα από τον συνδυασμό ενός υγιούς εγκεφάλου πριν από το εγκεφαλικό, αποτελεσματικής άμεσης θεραπείας και συνεχιζόμενης αποκατάστασης, ο ηθοποιός είχε ένα ασυνήθιστα θετικό αποτέλεσμα, λέει ο Nardai. Τώρα εκείνος και άλλοι ερευνητές μελετούν θεραπείες που θα μπορούσαν να βοηθήσουν όσους δεν είναι τόσο τυχεροί.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα η σημασία της μετάλλαξης CCR5. Η μετάλλαξη αυτή φαίνεται επίσης να προσφέρει προστασία από τον HIV, γι’ αυτό και ένα φάρμακο που χρησιμοποιείται σήμερα στη θεραπεία του HIV μελετάται, με την ελπίδα ότι μπορεί να αναπαραγάγει τα φυσικά πλεονεκτήματα που έχουν οι άνθρωποι που γεννιούνται με αυτή τη ευεργετική μετάλλαξη. Η έρευνα συνεχίζεται, όμως τα πρώτα αποτελέσματα είναι ενθαρρυντικά.
Πέρυσι, επίσης, ο Naohiko Okabe από το University of California, Los Angeles, και οι συνεργάτες του ανακοίνωσαν την ανακάλυψη ενός φαρμάκου που, τουλάχιστον σε ποντίκια, φαίνεται να «πακετάρει» τα οφέλη της αποκατάστασης μετά το εγκεφαλικό.
Υπέρηχοι μπορεί να ενισχύσουν την επιβίωση μετά από εγκεφαλικό, καθαρίζοντας τα υπολείμματα του εγκεφάλου
Αρχικά μελέτησαν τους εγκεφάλους ανθρώπων που είχαν επιβιώσει από εγκεφαλικά, καθώς και ποντικών που είχαν τροποποιηθεί ώστε να εμφανίζουν παρόμοιες βλάβες, για να κατανοήσουν καλύτερα τις επιδράσεις της σωματικής αποκατάστασης. Διαπίστωσαν ότι η επιτυχής αποκατάσταση ενισχύει τις γάμμα ταλαντώσεις, ένα είδος ηλεκτρικού σήματος που βοηθά τα εγκεφαλικά κύτταρα να επικοινωνούν, λέει ο Okabe.
Στη συνέχεια, οι ερευνητές αναζήτησαν φαρμακευτικές ενώσεις που θα μπορούσαν να μιμηθούν τα αποτελέσματα της αποκατάστασης ενισχύοντας τη δραστηριότητα ενός τύπου νευρώνα που συμμετέχει στις γάμμα ταλαντώσεις. Βασίστηκαν στη δουλειά ενός άλλου ερευνητή του UCLA, του Istvan Mody, ο οποίος είχε αναπτύξει ένα φάρμακο που ενισχύει τις γάμμα ταλαντώσεις με στόχο τη θεραπεία του Αλτσχάιμερ. Το φάρμακο αυτό αποδείχθηκε ότι είχε τα επιθυμητά αποτελέσματα μετά από εγκεφαλικό στα ποντίκια. Το επόμενο βήμα είναι η δοκιμή του στους ανθρώπους, ένας μακρύς δρόμος χωρίς εγγυημένο αποτέλεσμα, λέει ο Okabe. Αν όμως λειτουργήσει, το σκεύασμα θα μπορούσε να αποτελέσει σημαντικό νέο στοιχείο στη φροντίδα μετά από εγκεφαλικό. «Δεν μπορούν όλοι να συμμετέχουν στην αποκατάσταση», λέει ο Okabe. Το να συμπυκνωθούν τα οφέλη της σε ένα χάπι θα πρόσφερε καλύτερη επιλογή σε όσους περιορίζονται από τα συμπτώματα ή την πρόσβασή τους.
Φάρμακο για το εγκεφαλικό βελτιώνει τη μνήμη και αποκαθιστά τραυματισμένο εγκεφαλικό ιστό σε ποντίκια
Θεραπείες που στοχεύουν να ενισχύσουν τις έμφυτες ικανότητες επούλωσης του εγκεφάλου αποτελούν άλλη μια πιθανή κατεύθυνση. Ορισμένοι ερευνητές θέλουν να επαναχρησιμοποιήσουν φάρμακα που ήδη συνταγογραφούνται ευρέως, όπως τα αντικαταθλιπτικά, τα οποία ίσως αυξάνουν τη διαθεσιμότητα νευροδιαβιβαστών που θεωρείται ότι βοηθούν στη διατήρηση της ικανότητας του εγκεφάλου να αλλάζει. Ελπιδοφόρα είναι και τα υπάρχοντα αντιφλεγμονώδη φάρμακα, καθώς η εγκεφαλική φλεγμονή μπορεί να προκαλέσει επιπλέον βλάβη μετά από εγκεφαλικό. Ερευνητές στο University of Manchester, στο Ηνωμένο Βασίλειο, μελετούν αν δύο φάρμακα που μειώνουν τη φλεγμονή, ανάμεσά τους ένα που χρησιμοποιείται ήδη για παθήσεις όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα, θα μπορούσαν να βοηθήσουν.
Υπάρχουν και προσεγγίσεις που μοιάζουν περισσότερο με επιστημονική φαντασία. Πέρυσι, ομάδα από το University of Southern California και το University of Zurich στην Ελβετία δημοσίευσε μελέτη για εγχύσεις βλαστοκυττάρων στη θεραπεία του εγκεφαλικού. Τα βλαστοκύτταρα εξελίχθηκαν σε ώριμους νευρώνες, αποκατέστησαν βλάβες στον αιματοεγκεφαλικό φραγμό που βοηθά να αποκλείονται τοξίνες και μικρόβια και συνέβαλαν στη μείωση της φλεγμονής σε ποντίκια.
Οι διεπαφές εγκεφάλου-υπολογιστή κερδίζουν επίσης έδαφος. Τον Απρίλιο, η γερμανική εταιρεία CorTec έλαβε από τον αμερικανικό Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων το καθεστώς «breakthrough device designation», ένα βήμα που έχει στόχο να επιταχύνει τη διαδικασία έγκρισης. Η διεπαφή εγκεφάλου-υπολογιστή της CorTec συνδέει τον εγκέφαλο με εξωτερικές τεχνολογίες, όπως συστήματα υπολογιστών, ώστε οι σκέψεις ενός ανθρώπου να μετατρέπονται σε πράξη. Αυτό όχι μόνο βοηθά στην αποκατάσταση χαμένων λειτουργιών, αλλά μπορεί και να συμβάλει στο να ξανασυνδεθεί ο εγκέφαλος μέσα από την εξάσκηση.
Η διεπαφή εγκεφάλου-υπολογιστή της CorTec επέτρεψε στον πρώτο ασθενή της, τον Matt Kidd, να κινήσει το αριστερό του χέρι, που κάποτε ήταν παράλυτο CorTec
Η διεπαφή εγκεφάλου-υπολογιστή της CorTec επέτρεψε στον πρώτο ασθενή της, τον Matt Kidd, να κινήσει το αριστερό του χέρι, που κάποτε ήταν παράλυτο
Τα ψυχεδελικά είναι μια ακόμη ενδιαφέρουσα πιθανότητα. Οι συνεργάτες της Hillis στο Johns Hopkins ξεκινούν κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους με ψιλοκυβίνη, την ψυχοδραστική ουσία των «μαγικών μανιταριών», με την ελπίδα ότι θα μπορέσει να ενισχύσει την ανάπτυξη στον εγκέφαλο. Και σε μελέτη που δημοσιεύτηκε πέρυσι, η ομάδα του Nardai έδειξε ότι η ψυχεδελική ουσία DMT φάνηκε να αποτρέπει τον κυτταρικό θάνατο, να υποστηρίζει την αναδιασύνδεση του εγκεφάλου και να καταπολεμά τη φλεγμονή μετά από εγκεφαλικό σε αρουραίους. Ο Nardai λέει ότι το φάρμακο – ή ίσως μια μη ψυχοδραστική εκδοχή του – θα μπορούσε να χορηγηθεί αμέσως μετά από ένα εγκεφαλικό, ώστε να περιοριστεί η βλάβη. «Η ιδέα μου», λέει, θα ήταν να «δοθεί η DMT ίσως ακόμη και στο ασθενοφόρο» καθ’ οδόν προς το νοσοκομείο, αν και χρειάζεται περισσότερη έρευνα.
Τα εγκεφαλικά είναι συχνά καταστροφικά, όμως η εντυπωσιακή νευρωνική ανάπτυξη και προσαρμογή ορισμένων ανθρώπων, όπως του ηθοποιού, δείχνει ότι η ανάρρωση είναι δυνατή. Καθώς μαθαίνουμε περισσότερα για το ποιοι εγκέφαλοι αναρρώνουν και γιατί, ελπίζουμε ότι περισσότεροι άνθρωποι θα μπορέσουν να επωφεληθούν από μια τέτοια μεταμόρφωση.
Secrets of the SuperAgers
Λάβετε κάθε εβδομάδα μια δόση ανακάλυψης στο inbox σας. Θα σας κρατάμε επίσης ενήμερους για τις εκδηλώσεις και τις ειδικές προσφορές του New Scientist.
