Γιατί πληρώνουμε για να τρομάξουμε: τι έχει μάθει η επιστήμη για τον «ψυχαγωγικό» φόβο

Απόψε εκατομμύρια άνθρωποι θα κάνουν κάτι που, με πρώτη ματιά, δεν βγάζει νόημα: θα πληρώσουν, θα ντυθούν ή θα κλειδωθούν σε σκοτεινά δωμάτια για να τρομάξουν. Ο φόβος εξελίχθηκε για να μας κρατά μακριά από τον κίνδυνο, όχι για να μας διασκεδάζει. Κι όμως, τα στοιχειωμένα σπίτια γεμίζουν και οι ταινίες τρόμου βρίσκουν σταθερά κοινό.

Η έρευνα της τελευταίας πενταετίας δίνει μια αρκετά συνεκτική απάντηση. Ο φόβος γίνεται ευχάριστος όταν είναι ελεγχόμενος και σε σωστή δόση, ο εγκέφαλος τον βιώνει ως άσκηση πρόβλεψης, και για ορισμένους ανθρώπους μπορεί να λειτουργεί ως πρόβα για πραγματικές δυσκολίες. Τα ευρήματα είναι ενδιαφέροντα, αλλά έχουν και σαφή όρια.

Με μια ματιά

• Σε στοιχειωμένο σπίτι στη Δανία, η απόλαυση κορυφωνόταν σε μέτριο φόβο και έπεφτε όταν ο τρόμος ήταν πολύ λίγος ή υπερβολικός.
• Μελέτη fMRI έδειξε ότι ο εγκέφαλος «προετοιμάζεται» για την απειλή πριν από το τρομακτικό σημείο, ενισχύοντας όραση και ακοή.
• Οι λάτρεις του τρόμου δήλωσαν μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα στην αρχή της πανδημίας, αλλά το εύρημα είναι συσχέτιση, όχι απόδειξη αιτίας.

Το «σημείο ισορροπίας» του τρόμου

Το πιο ευφάνταστο πείραμα έγινε σε ένα εμπορικό στοιχειωμένο σπίτι στο Βάιλε της Δανίας, με σχεδόν 50 δωμάτια. Ερευνητές του Πανεπιστημίου του Ώρχους, με επικεφαλής τον Μαρκ Μάλμντορφ Άντερσεν, έβαλαν 110 επισκέπτες να το διασχίσουν φορώντας μετρητές καρδιακού παλμού. Κάμερες κατέγραφαν τις αντιδράσεις τους, ανεξάρτητοι παρατηρητές τις κωδικοποιούσαν και οι ίδιοι οι συμμετέχοντες βαθμολογούσαν πόσο φοβήθηκαν και πόσο το απόλαυσαν σε κάθε «συνάντηση».

Η σχέση φόβου και απόλαυσης βγήκε σε σχήμα ανεστραμμένου U, όπως δημοσιεύτηκε στο Psychological Science. «Αν οι άνθρωποι δεν φοβηθούν αρκετά, δεν απολαμβάνουν τόσο την εμπειρία, και το ίδιο συμβαίνει αν φοβηθούν υπερβολικά», εξήγησε ο Άντερσεν. Ο ίδιος μιλά για ένα «σημείο ισορροπίας» όπου η απόλαυση μεγιστοποιείται. Παρόμοιο μοτίβο εμφανίστηκε και στα δεδομένα του καρδιακού παλμού.

Η πρακτική σημασία είναι απλή: ο ψυχαγωγικός φόβος είναι θέμα δοσολογίας. Αυτό εξηγεί γιατί η ίδια ταινία μπορεί να είναι διασκεδαστική για έναν θεατή και αφόρητη για τον διπλανό του. Το «σωστό» σημείο διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Ένας εγκέφαλος που περιμένει το χειρότερο

Τι συμβαίνει στο κεφάλι μας εκείνη τη στιγμή; Μια ομάδα με επικεφαλής τους Μάθιου Χάντσον και Λάουρι Νουμενμάα σάρωσε με λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI) τον εγκέφαλο 37 ανθρώπων ενώ έβλεπαν ταινίες τρόμου. Η μελέτη δημοσιεύτηκε στο NeuroImage.

Πρώτα ρώτησαν 216 άτομα ποιες ταινίες θεωρούν πιο τρομακτικές και διάλεξαν δύο από τη λίστα που λίγοι είχαν δει: το «The Conjuring 2» και το «Insidious». Καθώς το άγχος ανέβαινε, οι περιοχές της όρασης και της ακοής γίνονταν πιο ενεργές, σαν ο εγκέφαλος να «οξύνει» τις αισθήσεις του πριν από το σοκ. Μετά την ξαφνική εμφάνιση της απειλής ενεργοποιούνταν περιοχές που σχετίζονται με το συναίσθημα και την αξιολόγηση του κινδύνου.

Ο Νουμενμάα περιγράφει δύο διαφορετικές μορφές φόβου: τον αργό, έρποντα τρόμο που νιώθουμε όταν «κάτι δεν πάει καλά» και την ενστικτώδη αντίδραση στην ξαφνική εμφάνιση ενός τέρατος. Ο Χάντσον το συνοψίζει: ο εγκέφαλός μας προβλέπει διαρκώς την απειλή και μας προετοιμάζει για δράση, και οι ταινίες τρόμου το εκμεταλλεύονται με μαεστρία για να ενισχύσουν τη διέγερση.

Πρόβα για τον πραγματικό κόσμο;

Το πιο συζητημένο εύρημα ήρθε την άνοιξη του 2020. Ο Κόλταν Σκρίβνερ, τότε στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, μαζί με συναδέλφους του από το Ώρχους, ρώτησαν 310 Αμερικανούς για τις κινηματογραφικές τους προτιμήσεις και για το πώς άντεχαν τους πρώτους μήνες της πανδημίας. Η μελέτη δημοσιεύτηκε στο Personality and Individual Differences.

Όσοι έβλεπαν συχνά ταινίες τρόμου εμφάνιζαν μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα. Οι λάτρεις των ταινιών «προετοιμασίας», όπως εισβολές εξωγήινων, ζόμπι και αποκαλυπτικά σενάρια, ήταν επίσης πιο ανθεκτικοί και δήλωναν καλύτερα προετοιμασμένοι. «Ανέφεραν λιγότερα συμπτώματα κατάθλιψης, άγχους ή αϋπνίας», είπε ο Σκρίβνερ σε δημόσια ραδιοφωνία των ΗΠΑ. Η «νοσηρή περιέργεια», η τάση να μας τραβούν τα δυσάρεστα θέματα, συνδεόταν επίσης με θετική ανθεκτικότητα.

Εδώ χρειάζεται ψυχραιμία. Η μελέτη βασίστηκε σε ερωτηματολόγια σε μία μόνο χρονική στιγμή. Δείχνει ότι τα δύο χαρακτηριστικά συνυπάρχουν, όχι ότι οι ταινίες τρόμου προκαλούν ανθεκτικότητα. Είναι εξίσου πιθανό πιο ψύχραιμοι άνθρωποι να απολαμβάνουν περισσότερο τον τρόμο.

Η θεωρία της «διαχείρισης αβεβαιότητας»

Μια πιο πρόσφατη θεωρητική εργασία, των Μαρκ Μίλερ, Μπεν Γουάιτ και Σκρίβνερ στο Philosophical Transactions of the Royal Society B, προσπαθεί να δέσει τα κομμάτια. Στηρίζεται στην ιδέα ότι ο εγκέφαλος είναι μια μηχανή προβλέψεων που μαθαίνει από τα λάθη της. Ο τρόμος, κατά τους συγγραφείς, λειτουργεί ως «συναισθηματική τεχνολογία»: μας εκθέτει σε ελεγχόμενη αβεβαιότητα, σε μια ζώνη που δεν είναι ούτε βαρετή ούτε συντριπτική, και μας επιτρέπει να εξασκηθούμε στη ρύθμιση του φόβου με ασφάλεια.

Πρόκειται για θεωρία, όχι για πειραματικό αποτέλεσμα, αλλά ταιριάζει εντυπωσιακά με το «σημείο ισορροπίας» του Ώρχους και με τα ευρήματα της fMRI. Οι ίδιοι οι συγγραφείς σημειώνουν και ένα όριο: για ανθρώπους με τραύματα, η έκθεση σε τρομακτικό περιεχόμενο μπορεί να βλάψει αντί να βοηθήσει.

Το συμπέρασμα για τη βραδιά του Halloween είναι μάλλον καθησυχαστικό. Η έλξη προς τον φόβο δεν είναι ιδιοτροπία, αλλά παιχνίδι με έναν από τους πιο παλιούς μηχανισμούς επιβίωσης. Το κλειδί, όπως δείχνουν τα δεδομένα, είναι να ξέρει ο καθένας πού βρίσκεται το δικό του όριο.