Ο Όμηρος εξακολουθεί να μετρά, υποστηρίζει ο Adam Nicolson στο The Mighty Dead: Why Homer matters — ένα εξαιρετικό εισαγωγικό ανάγνωσμα ενόψει της επερχόμενης κινηματογραφικής διασκευής της Οδύσσειας από τον Christopher Nolan, γράφει η Kelsey Hayes.
Jimmy Gonzales ως Cepheus, Matt Damon ως Odysseus και Himesh Patel ως Eurylochus στο «The Odyssey» του Christopher Nolan. Φωτογραφία: Melinda Sue Gordon / © Universal Studios.
“You don’t acquire Homer; Homer acquires you.” Με αυτή τη φράση ο Nicolson ανοίγει τον ύμνο του στα δύο αναντικατάστατα αρχαία έπη, την Ηλιάδα και την Οδύσσεια. Η επικείμενη ταινία του Nolan κάνει το βιβλίο του πιο επίκαιρο από ποτέ για όποιον ενδιαφέρεται για το βαθύτερο νόημα της ιστορίας.
Το βιβλίο αρθρώνεται σε τρεις βασικούς άξονες. Στον πρώτο, ο Nicolson στοχάζεται πάνω σε όσα λέει ο Όμηρος —τον οποίο αποκαλεί πάντα στον ενικό, αναγνωρίζοντας ωστόσο ότι πίσω από το όνομα κρύβονται πολλοί δημιουργοί, σε βάθος γενεών— για το νόημα της ζωής και τη σύγκρουση ανάμεσα στον πολιτισμό και τη βαναυσότητα. Εξετάζει τη γοητεία που άσκησε ο Όμηρος σε μεγάλες λογοτεχνικές μορφές, από τον John Keats, του οποίου το Endymion έδωσε τον τίτλο στο βιβλίο, έως τον Alexander Pope, του οποίου οι μεταφράσεις, κατά τον Nicolson, υστερούν.
The Mighty Dead: Why Homer matters, του Adam Nicolson.
Οι άλλοι δύο άξονες πατούν πιο γερά στο απτό. Ο Nicolson σκύβει πάνω στο κείμενο της Ηλιάδας και της Οδύσσειας, ανιχνεύει τις διαφορές στην ελληνική γλώσσα, τη φτάνει ως τη Γραμμική Β της μυκηναϊκής εποχής και ακόμη παλαιότερα, και επιχειρεί μέσω της γλωσσολογικής ανάλυσης να προσδιορίσει πότε συντέθηκαν για πρώτη φορά τα έπη —πολύ νωρίτερα απ’ όσο νομίζαμε, όπως υποστηρίζει. Ο ομοιογενοποιημένος, γραπτός «Όμηρος» που γνωρίζουμε προέρχεται, λέει, από μια πολύ αρχαιότερη προφορική παράδοση, που μπορεί να φτάνει έως και το 2000-1800 π.Χ.
Τέλος, αναζητά ίχνη του ομηρικού λόγου σε αρχαιολογικά ευρήματα γύρω από τη Μεσόγειο: από έναν πάπυρο που βρέθηκε στο Χαουάρα της Αιγύπτου έως ένα όστρακο από τάφο στην Ίσκια, ένα από τα αρχαιότερα σωζόμενα δείγματα γραπτών ελληνικών. Ο πάπυρος χρονολογείται γύρω στο 150 μ.Χ., το όστρακο στον 8ο αιώνα π.Χ. Μεγάλο μέρος της προσοχής στρέφεται και στους θαλαμωτούς τάφους των Μυκηνών και σε όσα μας λένε για τον κόσμο πριν από την κατάρρευση της Εποχής του Χαλκού.
Ο Nicolson δεν ενδιαφέρεται τόσο για την ιστορικότητα των ίδιων των ποιημάτων —είναι, άλλωστε, μύθοι— όσο για τον κόσμο που τα γέννησε. Σκιαγραφεί πειστικά ένα σύνθετο αρχαίο σύμπαν και ανθρώπους για τους οποίους αυτές οι ιστορίες λειτουργούσαν ως σύνδεσμος με το νομαδικό, πολεμικό τους παρελθόν.
Ξαναδιαβάζοντας το The Mighty Dead, με την έμφασή του σε λείψανα και απομεινάρια, θυμήθηκα το ταξίδι του μέλιτος στην Κρήτη. Με τον σύζυγό μου επισκεφθήκαμε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου και είδαμε ένα κράνος από χαυλιόδοντες κάπρου· στο 10ο βιβλίο της Ηλιάδας, θα βρείτε και τον Οδυσσέα να περιγράφεται να φορά ένα τέτοιο. Είναι μια υπενθύμιση, όπως πειστικά υποστηρίζει ο Nicolson, ότι ο κόσμος του Ομήρου βρίσκεται ακόμη γύρω μας — αρκεί να ξέρουμε πού να κοιτάξουμε.
