Τα τελευταία τρία χρόνια ήταν τα πιο ζεστά που έχουν καταγραφεί ποτέ, ξεπερνώντας ακόμα και τις πιο απαισιόδοξες προβλέψεις. Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι η κλιματική αλλαγή επιταχύνεται, αλλά διαφωνούν έντονα για το πόσο — και αν αυτό οφείλεται σε ανθρώπινες αιτίες ή σε φυσικές διακυμάνσεις που θα περάσουν.
Το 2023 έσπασε κάθε ρεκόρ θερμοκρασίας με διαφορά 0,17°C από το προηγούμενο υψηλό — μια απόκλιση που δεν ανέμενε σχεδόν κανείς. Το 2024 ήταν ακόμα πιο ζεστό, ξεπερνώντας για πρώτη φορά το όριο του 1,5°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα. Το 2025 δεν έφερε ανακούφιση: κύματα καύσωνα σκότωσαν χιλιάδες στην Ευρώπη, ενώ κυκλώνες έπληξαν τη Νοτιοανατολική Ασία και την Τζαμάικα. Κάτι αλλάζει στο κλίμα της Γης — το ερώτημα είναι τι ακριβώς.
Ο James Hansen, ο επιστήμονας που το 1988 είχε προειδοποιήσει το αμερικανικό Κογκρέσο για την ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή, δημοσίευσε πρόσφατα μια μελέτη που υποστηρίζει ότι ο ρυθμός θέρμανσης έχει εκτιναχθεί στους 0,32°C ανά δεκαετία μετά το 2010 — σχεδόν διπλάσιος από τον ιστορικό μέσο όρο. Η εξήγηση που προτείνει έχει μια σκοτεινή λογική: για δεκαετίες, η ατμοσφαιρική ρύπανση από αιωρούμενα σωματίδια θείου — τα αεροζόλ — αντανακλούσε μέρος της ηλιακής ακτινοβολίας πίσω στο διάστημα, κρύβοντας έτσι ένα μέρος της υπερθέρμανσης. Τώρα που ο κόσμος καθαρίζει τον αέρα του — η Κίνα μείωσε τις εκπομπές θείου κατά 75% από τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2008, ενώ οι διεθνείς κανονισμοί για τα πλοία έχουν μειώσει τις εκπομπές πάνω από τους ωκεανούς — αυτή η «κρυφή θέρμανση» αποκαλύπτεται. Μια φαουστική συμφωνία, όπως την αποκαλεί ο ίδιος: μολύναμε τον αέρα για να επιβιώσουμε βιομηχανικά, και τώρα που τον καθαρίζουμε, πληρώνουμε το λογαριασμό.
Όχι όλοι συμφωνούν. Ο Michael Mann από το Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια υποστηρίζει ότι η πρόσφατη υπερθέρμανση εξηγείται σε μεγάλο βαθμό από φυσικές διακυμάνσεις: έναν ισχυρό κύκλο ηλιακής δραστηριότητας που ξεκίνησε το 2020, την έκρηξη του υποθαλάσσιου ηφαιστείου Tonga το 2022 που εκτόξευσε τεράστιες ποσότητες υδρατμών στη στρατόσφαιρα, και κυρίως το ισχυρό El Niño του 2023-2024. Αν έχει δίκιο, οι θερμοκρασίες θα σταθεροποιηθούν σύντομα και δεν χρειάζεται να αναθεωρήσουμε δραματικά τις προβλέψεις μας.
Το πιο ανησυχητικό σενάριο, όμως, δεν είναι ούτε τα αεροζόλ ούτε το El Niño — είναι τα σύννεφα. Μελέτη του Alfred Wegener Institute απέδωσε περίπου 0,2°C της θέρμανσης του 2023 σε μείωση των χαμηλών νεφών πάνω από τους ωκεανούς. Τα σύννεφα αυτά σχηματίζονται όταν ψυχρός, υγρός αέρας παγιδεύεται κάτω από ένα στρώμα ζεστού, ξηρού αέρα. Αν η κλιματική αλλαγή θερμαίνει τον κατώτερο αέρα και διαλύει αυτό το φράγμα, τα σύννεφα εξαφανίζονται — και χωρίς σύννεφα, η Γη απορροφά περισσότερη ηλιακή ακτινοβολία, θερμαίνεται περισσότερο, διαλύει περισσότερα σύννεφα. Ένας φαύλος κύκλος που τα κλιματικά μοντέλα δεν έχουν ακόμα ενσωματώσει πλήρως.
Αν η επιτάχυνση οφείλεται κυρίως στη μείωση της ρύπανσης, υπάρχει ένα φως στο τούνελ: κάποια στιγμή δεν θα υπάρχει άλλο θείο να κόψουμε, και ο ρυθμός θέρμανσης θα επιβραδυνθεί. Αν όμως έχουν ενεργοποιηθεί βρόχοι ανατροφοδότησης όπως αυτός των νεφών, τότε η κλιματική ευαισθησία της Γης είναι μεγαλύτερη από ό,τι νομίζαμε — και οι προβλέψεις για 2,7°C θέρμανση ως το τέλος του αιώνα μπορεί να είναι αισιόδοξες. Στα 3,7°C, ορισμένες περιοχές του πλανήτη γίνονται μόνιμα ακατοίκητες. Η διαφορά ενός βαθμού, σε κλιματικούς όρους, είναι η διαφορά μεταξύ δύσκολης προσαρμογής και ανθρωπιστικής καταστροφής.
