Το dorado catfish διανύει 11.000 χιλιόμετρα μέσα στον Αμαζόνιο για να γεννήσει — το μακρύτερο ταξίδι γλυκού νερού που έχει καταγραφεί. Φράγματα υδροηλεκτρικής ενέργειας και ρύπανση έχουν μειώσει τους πληθυσμούς του κατά 80% σε ορισμένες περιοχές. Έξι χώρες της Αμαζονίας υπέγραψαν τώρα κοινό σχέδιο δράσης για να σώσουν το ψάρι και το οικοσύστημα που εξαρτάται από αυτό.
Κάθε χρόνο, όταν οι βροχές επιστρέφουν στον Αμαζόνιο και ο ποταμός αρχίζει να φουσκώνει, το dorado catfish ξεκινά ένα από τα πιο εντυπωσιακά ταξίδια που συμβαίνουν στον πλανήτη. Από τις εκβολές του ποταμού στον Ατλαντικό, αυτό το ψάρι που μπορεί να φτάσει τα δύο μέτρα μήκος και τα 90 κιλά βάρος, κολυμπά χιλιάδες χιλιόμετρα ανάντη, μέχρι τις πηγές του Αμαζονίου στις Άνδεις, για να γεννήσει. Στη συνέχεια οι νεαρές προνύμφες παρασύρονται από το ρεύμα πίσω προς τη θάλασσα, μεγαλώνουν στα υφάλμυρα νερά της εκβολής, και μετά από ένα έως δύο χρόνια επαναλαμβάνουν το κύκλο. Συνολικά, το ταξίδι αγγίζει τα 11.000 χιλιόμετρα — το μεγαλύτερο γνωστό ταξίδι γλυκού νερού στη Γη.
Αυτή η διαδρομή, που επαναλαμβάνεται εδώ και χιλιετίες, βρίσκεται σήμερα σε κίνδυνο. Φράγματα υδροηλεκτρικής ενέργειας έχουν κόψει τον ποταμό σε τμήματα, εμποδίζοντας το ψάρι να φτάσει στους τόπους αναπαραγωγής του. Μελέτες του 2019 έδειξαν ότι στη Βολιβία, μία από τις κύριες περιοχές ωοτοκίας, οι πληθυσμοί του dorado κατέρρευσαν κατά 80% μέσα σε 15 χρόνια μετά την κατασκευή δύο φραγμάτων στο Βραζιλιάνικο τμήμα του ποταμού. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο τοπικό: το dorado είναι κορυφαίος θηρευτής, και η εξαφάνισή του αποσταθεροποιεί ολόκληρο το οικοσύστημα του ποταμού.
Η απάντηση ήρθε από τη διεθνή κοινότητα. Η Βραζιλία πρότεινε στη Σύμβαση για τη Διατήρηση των Μεταναστευτικών Ειδών (CMS) του ΟΗΕ ένα κοινό σχέδιο δράσης, το οποίο υπεγράφη πρόσφατα από έξι χώρες της Αμαζονίας. Το σχέδιο στοχεύει στη διατήρηση της συνδεσιμότητας του ποταμού, στη βελτίωση του σχεδιασμού μελλοντικών υδροηλεκτρικών έργων και στην αξιολόγηση της επίπτωσής τους στα μεταναστευτικά ψάρια από την αρχή. Για τα υπάρχοντα φράγματα, λύσεις όπως οι «σκάλες ψαριών» — κατασκευές που επιτρέπουν στα ψάρια να παρακάμψουν το εμπόδιο — ή η κατεδάφιση παλαιών φραγμάτων μπορούν να αποκαταστήσουν τις διαδρομές μετανάστευσης. Όπως σημειώνει ο βιολόγος Zeb Hogan του Πανεπιστημίου της Νεβάδα, «οι επιστήμονες έχουν εκπλαγεί από το πόσο γρήγορα μπορούν να ανακάμψουν αυτά τα ψάρια όταν τους δοθεί η ευκαιρία να κινηθούν ελεύθερα».
Το ζήτημα ξεπερνά κατά πολύ τη βιοποικιλότητα. Περίπου 47 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν στην περιοχή του Αμαζονίου, και τα μεταναστευτικά ψάρια αντιπροσωπεύουν το 93% της αλιευτικής παραγωγής, παράγοντας εισόδημα 436 εκατομμυρίων δολαρίων ετησίως. Ψαράδες από τη λεκάνη του Madeira — μία από τις πιο κατακερματισμένες περιοχές του ποταμού — ζήτησαν «συντονισμένη και επείγουσα δράση», τονίζοντας ότι οποιαδήποτε διεθνής προσπάθεια πρέπει να συμπεριλαμβάνει τους τοπικούς ψαράδες, τους αυτόχθονες πληθυσμούς και τις κοινότητες που ζουν κατά μήκος του ποταμού.
Η κρίση του dorado δεν είναι μεμονωμένη. Παγκοσμίως, οι πληθυσμοί μεταναστευτικών ψαριών γλυκού νερού έχουν μειωθεί κατά 81% από το 1970. Νέα έκθεση της CMS εντόπισε 325 είδη που χρειάζονται διεθνή προστασία, με την Ασία — και ιδιαίτερα το δέλτα του Μεκόνγκ — να αναδεικνύεται ως κρίσιμη περιοχή. Το πρόβλημα είναι δομικό: οι ποταμοί διαχειρίζονται ως τοπικός πόρος, παρόλο που το 47% της ξηράς καλύπτεται από διασυνοριακά ύδατα. Το σχέδιο δράσης για τον Αμαζόνιο είναι το πρώτο της είδους του για ψάρια γλυκού νερού στο πλαίσιο της CMS — ένα μοντέλο που, αν αποδειχθεί αποτελεσματικό, μπορεί να ακολουθηθεί και αλλού. Γιατί οι ποταμοί, όπως και τα ψάρια που ζουν σε αυτούς, δεν αναγνωρίζουν σύνορα.
