Στο σύμπαν του Frank Herbert, η ανθρωπότητα δεν εξεγέρθηκε ενάντια στις μηχανές επειδή αυτές ήθελαν να την εξοντώσουν. Εξεγέρθηκε επειδή οι μηχανές είχαν δώσει ανεξέλεγκτη εξουσία σε μια μικρή ελίτ τεχνοκρατών. Μισό αιώνα μετά τη συγγραφή του, το Dune ακούγεται λιγότερο σαν επιστημονική φαντασία και περισσότερο σαν προειδοποίηση.
Υπάρχουν πολλά πράγματα στο Dune που δεν θα συμβούν ποτέ στην πραγματικότητα. Σκουλήκια μεγαλύτερα από ουρανοξύστες, ένα ναρκωτικό που επιτρέπει τη διαστρική πλοήγηση, μια μυστική αδελφότητα που χειραγωγεί την ανθρώπινη εξέλιξη εδώ και αιώνες. Ο Frank Herbert έχτισε έναν κόσμο σκόπιμα υπερβολικό, γεμάτο μυθολογία και αλληγορία. Κι όμως, μέσα σε αυτή την υπερβολή κρύβεται ένα επεισόδιο που σήμερα διαβάζεται με ανησυχητική οικειότητα: το Βουτλεριανό Τζιχάντ.
Πρόκειται για έναν σχεδόν εκατονταετή πόλεμο που έλαβε χώρα πολύ πριν από τα γεγονότα του πρώτου βιβλίου. Η ανθρωπότητα στράφηκε ενάντια σε κάθε μορφή τεχνητής νοημοσύνης, υπολογιστή και «σκεπτόμενης μηχανής», καταστρέφοντάς τες ολοσχερώς και απαγορεύοντας τη δημιουργία νέων. Η θρησκευτική εντολή που απέμεινε ήταν απόλυτη: «Δεν θα κατασκευάσεις μηχανή κατ’ εικόνα ανθρώπινου νου».
Αυτό που κάνει το επεισόδιο ενδιαφέρον δεν είναι η βία ή η κλίμακά του. Είναι η αιτία. Οι άνθρωποι δεν εξεγέρθηκαν επειδή οι μηχανές απέκτησαν συνείδηση και αποφάσισαν να τους εξοντώσουν — το κλασικό σενάριο του Terminator που κυριαρχεί στη δημοφιλή φαντασία. Εξεγέρθηκαν επειδή η υπερβολική εξάρτηση από αυτές τις μηχανές είχε επιτρέψει σε μια μικρή ομάδα τεχνοκρατών να αποκτήσει έλεγχο πάνω σε κάθε πτυχή της κοινωνίας. Ο πραγματικός εχθρός δεν ήταν η AI. Ήταν οι άνθρωποι που την έλεγχαν.
Ο Herbert δεν έγραψε το Βουτλεριανό Τζιχάντ ως προφητεία. Το χρησιμοποίησε κυρίως ως αφηγηματικό εργαλείο — έναν τρόπο να αποφύγει να ασχοληθεί με τις πολυπλοκότητες της μελλοντικής τεχνολογίας και να εστιάσει σε αυτό που τον ενδιέφερε πραγματικά: τις δυναμικές εξουσίας, τις κοινωνικές δομές, τον τρόπο που οι ελίτ παγιώνουν την κυριαρχία τους. Κι όμως, μια φράση από το πρώτο βιβλίο κυκλοφορεί ξανά στα social media τελευταία, και δύσκολα την αγνοείς: «Κάποτε οι άνθρωποι παρέδωσαν τη σκέψη τους στις μηχανές, ελπίζοντας ότι έτσι θα ελευθερωθούν. Αλλά αυτό απλώς επέτρεψε σε άλλους ανθρώπους με μηχανές να τους υποδουλώσουν».
Το αν η ζωή μιμείται την τέχνη παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Αυτό που δεν είναι ανοιχτό είναι ότι η συζήτηση για την AI σήμερα έχει ακριβώς αυτή την ασυμμετρία που περιέγραφε ο Herbert: μια χούφτα εταιρειών και ανθρώπων ελέγχουν τεχνολογίες που επηρεάζουν δισεκατομμύρια. Παράλληλα, υπάρχουν ολοένα περισσότερες ενδείξεις ότι η υπερβολική χρήση «σκεπτόμενων μηχανών» αρχίζει να επηρεάζει τις ίδιες μας τις γνωστικές ικανότητες — την κριτική σκέψη, τη μνήμη, την ικανότητα να λύνουμε προβλήματα χωρίς βοήθεια.
Ο Herbert δεν ήξερε για το ChatGPT. Αλλά ήξερε κάτι για την εξουσία.
