Πριν από 20.000 έως 30.000 χρόνια, αρχαίοι άνθρωποι κυνηγοί και συλλέκτες στόχευαν κυρίως θηλυκά μαμούθ, σύμφωνα με ανάλυση DNA από εκατοντάδες απολιθώματα.
«Οι άνθρωποι δεν έκαναν απλώς ό,τι να ’ναι – ήξεραν τι έκαναν», λέει ο David Díez del Molino από το Centre for Palaeogenetics στη Στοκχόλμη της Σουηδίας. «Πιθανότατα είχαν έναν δομημένο τρόπο να αλληλεπιδρούν με τα μαμούθ, κάτι που δεν μπορούμε πραγματικά να καταλάβουμε».
Πώς οι πρόγονοί μας επινόησαν τα ρούχα και τα μετέτρεψαν σε μόδα
Σε πολλές αρχαιολογικές θέσεις της Παλαιολιθικής περιόδου έχουν βρεθεί υπολείμματα από δεκάδες ή και εκατοντάδες τριχωτά μαμούθ (Mammuthus primigenius), συνήθως κοντά σε ενδείξεις αρχαίου ανθρώπινου μαγειρέματος. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι επιστήμονες έχουν εντοπίσει σημάδια κοπής, κατάγματα στα οστά που δεν είχαν επουλωθεί και πέτρινες αιχμές καρφωμένες στα οστά των μαμούθ.
Οι ερευνητές έχουν συζητήσει πόσο αυτές οι θέσεις διαφέρουν από άλλα σημεία όπου έχουν βρεθεί μαμούθ και στα οποία η θέση των οστών, των χαυλιοδόντων και των δοντιών δείχνει ότι τα ζώα πέθαναν φυσιολογικά, ίσως έχοντας παγιδευτεί σε καταβόθρες, κατολισθήσεις ή πίσσα.
«Στο παρελθόν είχε προταθεί ότι επρόκειτο για φυσικές συγκεντρώσεις σκελετών και ότι οι άνθρωποι έστηναν σκόπιμα καταυλισμούς δίπλα σε αυτές τις συγκεντρώσεις, ώστε να συλλέγουν οστά, ελεφαντόδοντο και ίσως κρέας», λέει η Natasha Reynolds από το University of Bordeaux στη Γαλλία, που δεν συμμετείχε στην έρευνα.
Ο Díez del Molino και οι συνεργάτες του αλληλούχησαν δείγματα από 448 μαμούθ – κυρίως δόντια – και ανέλυσαν DNA που είχε αλληλουχηθεί νωρίτερα από άλλα 73 μαμούθ που βρέθηκαν στην Ευρασία και τη Βόρεια Αμερική, ώστε να προσδιορίσουν το γενετικό φύλο 521 αρχαίων ζώων. Συνολικά, το δείγμα τους περιλάμβανε DNA από 100 μαμούθ σε 11 θέσεις που συνδέονται με ανθρώπινη παρουσία και χρονολογούνται πριν από 20.000 έως 30.000 χρόνια, καθώς και από 421 μαμούθ σε φυσικές συγκεντρώσεις, σε όλη την Ευρασία και τη Βόρεια Αμερική.
Στα φυσικά περιβάλλοντα, τα αρσενικά μαμούθ αντιπροσώπευαν το 67% των δειγμάτων. Αν συμπεριφέρονταν όπως τα αρσενικά ελέφαντα, πιθανότατα κινούνταν συχνά μόνα τους και έπεφταν πιο εύκολα σε φυσικές παγίδες – μια τάση που παρατηρείται και στα αρσενικά βίσωνα και τις καφέ αρκούδες, λέει ο Díez del Molino.
Αντίθετα, το 70% των μαμούθ στις θέσεις που σχετίζονται με ανθρώπινη δραστηριότητα ήταν θηλυκά, κάτι που δείχνει ότι οι άνθρωποι τα στοχοποιούσαν συγκεκριμένα. Αυτό ίσως ήταν σκόπιμο, αφού τα θηλυκά θα ήταν μικρότερα και, αν συνοδεύονταν από μικρό, πιο αργά. Ωστόσο, είναι επίσης πιθανό οι κυνηγοί να εκμεταλλεύονταν απλώς κοπάδια που αποτελούνταν από ενήλικα θηλυκά και τα μικρά τους, λέει η Hannah Moots, επίσης από το Centre for Palaeogenetics.
«Τα κοπάδια ελεφάντων κινούνται με πολύ προβλέψιμο τρόπο, ακολουθώντας εποχιακές διαδρομές, ενώ τα αρσενικά κινούνται πιο τυχαία», λέει. «Άρα, αν το ίδιο ίσχυε και για τα μαμούθ, τότε αυτές οι τοποθεσίες της Εποχής των Παγετώνων ίσως είχαν στηθεί πάνω σε διαδρομές μετανάστευσης των μαμούθ. Αν το μαμούθ ήταν πραγματικά σημαντικό για εσένα – και ήταν – τότε ίσως να ήθελες να βεβαιωθείς ότι βρίσκεσαι κάπου όπου ξέρεις πως τα κοπάδια των μαμούθ θα περνούν».
«Η πρώτη μου αντίδραση σε αυτή την εργασία ήταν: “Ουάου! Αυτό είναι απίστευτο!”», λέει η Pat Shipman, συνταξιούχος ανθρωπολόγος. «Δεν μου είχε περάσει ποτέ από το μυαλό ότι τα θηλυκά μαμούθ στοχοποιούνταν κατά προτίμηση, αλλά αν η συμπεριφορά τους μοιάζει με εκείνη των σημερινών ελεφάντων, αυτό το μοτίβο βγάζει απόλυτο νόημα. Τα θηλυκά ελέφαντα αποτελούν την πλειονότητα των κοπαδιών και προστατεύουν τα μικρά τους, οπότε θα τα κάλυπταν με το σώμα τους, κάνοντας τις μητέρες πιο εύκολο να σκοτωθούν».
«Με πολλούς τρόπους, τα θηλυκά μαμούθ ήταν η πιο εύκολη επιλογή για τους παλαιολιθικούς κυνηγούς», λέει η Audrey Rowe από το University of Alaska Fairbanks.
Επιτέλους μπορούμε να ακούσουμε τη μουσική της Λίθινης Εποχής που έμενε κρυμμένη
Παραδόξως, η Moots, ο Díez del Molino και οι συνεργάτες τους ανακάλυψαν επίσης ένα μαμούθ με μωσαϊκισμό XX/X0, μια κατάσταση κατά την οποία ορισμένα κύτταρα έχουν μόνο ένα φυλετικό χρωμόσωμα, που αποτελεί τη γενετική βάση του συνδρόμου Turner στους ανθρώπους. Είναι η πρώτη φορά που εντοπίζεται μετάλλαξη στα χρωμοσώματα φύλου σε εξαφανισμένο είδος. Η κατάσταση έχει ανιχνευθεί σε σύγχρονα οικόσιτα ζώα, αλλά όχι ακόμη σε ελέφαντες.
«Έμεινα έκπληκτη», λέει η Julia Gresky από το German Archaeological Institute στο Βερολίνο. «Αλλά φυσικά, όλοι είμαστε θηλαστικά. Γιατί να μην έχουν και εκείνα γενετικές μεταλλάξεις όπως εμείς;»
Παρότι τα ευρήματα είναι ενδιαφέροντα, σκιαγραφούν μια τραγική εικόνα, λέει η Rowe. «Ο ελέφαντας στο δωμάτιο, αν θέλετε, είναι ότι πρόκειται για μια νέα ένδειξη πως οι άνθρωποι συνέβαλαν στην εξαφάνιση των μαμούθ», λέει. «Δυστυχώς, πιθανότατα δεν συνειδητοποιούσαν ότι συνέβαλλαν στη σταδιακή μείωση των δικών τους πόρων με τον χρόνο».
Current Biology DOI: 10.1016/j.cub.2026.07.023
