Το χάσμα ανάμεσα στη γενετική και την αρχαιολογία αφήνει ασαφή την εικόνα για την προέλευση των Νεάντερταλ. Ο αρθρογράφος Michael Marshall παρουσιάζει μια εντυπωσιακή νέα υπόθεση, που υποστηρίζει ότι ίσως να προήλθαν από εμάς.
Ανακατασκευή ενός Νεάντερταλ με βάση τα απολιθώματα από τη La Chapelle-aux-Saints
S. ENTRESSANGLE/E. DAYNES/SCIENCE PHOTO LIBRARY
Ανακατασκευή ενός Νεάντερταλ με βάση τα απολιθώματα από τη La Chapelle-aux-Saints
S. ENTRESSANGLE/E. DAYNES/SCIENCE PHOTO LIBRARY
Ανάμεσα στα πολλά άλλα ανθρώπινα είδη που κάποτε κατοίκησαν τη Γη, οι Νεάντερταλ είναι οι πιο γνωστοί. Έζησαν μέχρι σχετικά πρόσφατα και, από πολλές απόψεις, έμοιαζαν με εμάς.
Μόνο τους τελευταίους μήνες είδαμε ενδείξεις ότι φρόντιζαν τραύματα χρησιμοποιώντας πίσσα με αντιβιοτικές ιδιότητες, φτιαγμένη από φλοιό σημύδας. Ένα αρχαίο κίτρινο «κραγιόν», από ώχρα, έδωσε μια ένδειξη για τις καλλιτεχνικές τους πρακτικές. Ένα καλοδιατηρημένο κρανίο έδειξε ότι οι μύτες τους δεν ήταν προσαρμοσμένες στο κρύο κλίμα, όπως πίστευαν πολλοί. Οστά ελέφαντα από τη Γερμανία φέρουν ίχνη ότι είχαν τεμαχιστεί από Νεάντερταλ. Υπάρχουν ακόμη και ενδείξεις ότι οι Νεάντερταλ διέσχισαν μεγάλες θαλάσσιες εκτάσεις.
Συνολικά, έχουμε μια πλούσια εικόνα για τη ζωή των Νεάντερταλ, και αυτή η εικόνα συμπληρώνεται χρόνο με τον χρόνο. Όμως αυτό που δεν έχουμε είναι μια αξιόπιστη αφήγηση για την καταγωγή τους. Στην πραγματικότητα, το πώς εξελίχθηκαν και ποιοι ήταν οι πρόγονοί τους αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της ανθρώπινης εξέλιξης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν πιθανοί οικογενειακοί δένδοι του ανθρώπινου είδους. Όμως ο καθένας τους γεννά ερωτήματα που δεν μπορούμε να απαντήσουμε με τα στοιχεία που διαθέτουμε, είτε αυτά προέρχονται από οστά είτε από γονίδια.
Υπάρχουν επίσης και κάποιες καθόλου προφανείς εξηγήσεις για το πώς εμφανίστηκαν οι Νεάντερταλ. Μία, που έχει διατυπωθεί ως προσωρινή υπόθεση, είναι ότι αποτελούν προϊόν μιας αρχαίας περιόδου διασταύρωσης μεταξύ πληθυσμών που συνέβη πριν από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Αν αυτό ισχύει —και πρέπει να τονιστεί ότι πρόκειται μόνο για μια πρόταση— θα απαιτούσε τη μεγαλύτερη αναθεώρηση αυτού του οικογενειακού δέντρου μέχρι σήμερα, κάτι που θα μπορούσε να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον ρόλο του δικού μας είδους στην ανθρώπινη εξέλιξη.
Υπάρχουν πολλοί τρόποι να ερμηνεύσει κανείς τα στοιχεία για το πώς διακλαδώνεται το ανθρώπινο οικογενειακό δέντρο
Dmitry Volochek/Getty Images
Υπάρχουν πολλοί τρόποι να ερμηνεύσει κανείς τα στοιχεία για το πώς διακλαδώνεται το ανθρώπινο οικογενειακό δέντρο
Dmitry Volochek/Getty Images
Ας δούμε τι γνωρίζουμε πραγματικά. Οι Νεάντερταλ ζούσαν στην Ευρώπη και την Ασία για αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, αλλά το ακριβές διάστημα παραμένει κάπως αβέβαιο.
Τα αρχαιότερα απολιθώματα προέρχονται από μια σπηλιά που ονομάζεται Sima de los Huesos, στη βόρεια Ισπανία, και χρονολογούνται πριν από περίπου 430.000 χρόνια. Δεν έχουν όλα τα χαρακτηριστικά των μεταγενέστερων Νεάντερταλ, γι’ αυτό και κατά καιρούς έχουν ερμηνευθεί ως πρόγονοι ή κοντινοί συγγενείς τους. Ωστόσο, το 2016 γενετιστές αλληλούχησαν το DNA τους και αποδείχθηκε ότι έμοιαζε πολύ με αυτό των Νεάντερταλ.
Φυσικά, είναι απίθανο αυτά τα λείψανα να είναι οι πρώτοι Νεάντερταλ. Η γενετική δείχνει ότι η ομάδα υπήρχε ήδη δεκάδες χιλιάδες ή ίσως και εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια νωρίτερα.
Οι Νεάντερταλ έζησαν μέσα σε κάθε είδους αναταράξεις, ανάμεσά τους και πολλαπλές παγετώδεις περιόδους, μέχρι που τελικά εξαφανίστηκαν πριν από περίπου 40.000 χρόνια. Η γενετική και η αρχαιολογία αποκαλύπτουν μια σύνθετη ιστορία. Προς το τέλος, ένα ψυχρό κλιματικό επεισόδιο φαίνεται ότι τους ανάγκασε να καταφύγουν σε ένα καταφύγιο στη νότια Γαλλία, εξαφανίζοντας μεγάλο μέρος της γενετικής τους ποικιλότητας. Οι τελευταίοι με αξιόπιστη χρονολόγηση Νεάντερταλ έζησαν στη νότια Ευρώπη, κυρίως στη σημερινή Ισπανία.
Πριν από 70.000 χρόνια οι άνθρωποι πέρασαν μια μεγάλη αλλαγή – γι’ αυτό υπάρχουμε
Για να εντοπίσουν την προέλευση των Νεάντερταλ, οι ερευνητές προσπάθησαν να τους συνδέσουν με άλλα γνωστά ανθρωποειδή είδη. Μία βασική ομάδα είναι οι Ντενίσοβαν, που ζούσαν στην ανατολική Ασία περίπου την ίδια περίοδο με τους Νεάντερταλ. Η γενετική δείχνει ότι οι δύο ομάδες ήταν στενά συγγενικές, καθώς εξελίχθηκαν από έναν άγνωστο κοινό πρόγονο, που μερικές φορές αποκαλείται Neandersovans.
Η γενετική δείχνει επίσης ότι το DNA των Νεάντερταλ μοιάζει περισσότερο με το DNA των Ντενίσοβαν παρά με το DNA των σύγχρονων ανθρώπων. Το συμπέρασμα είναι ότι υπήρξε ένας άγνωστος κοινός πρόγονος, ο λεγόμενος Ancestor X. Κάποια στιγμή, λέει η ιστορία, αυτός ο μυστηριώδης πληθυσμός χωρίστηκε στους προγόνους των σύγχρονων ανθρώπων και στους πρώτους Neandersovans, από τους οποίους προέκυψαν οι Νεάντερταλ.
Πρέπει να τονίσω ότι αυτή η αφήγηση βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε γενετικά στοιχεία. Αν τη δεχτούμε, θα πρέπει να περιμένουμε να βρούμε δύο επιπλέον είδη απολιθωμάτων: Neandersovans και Ancestor X. Το πρόβλημα είναι ότι δεν έχουμε βρει κανένα από τα δύο.
Τι σημαίνει αυτό; Ίσως απλώς να μην έχουμε βρει ή να μην έχουμε αναγνωρίσει σωστά τα κρίσιμα λείψανα. Ή μπορεί τα γενετικά στοιχεία να μας παραπλανούν κατά κάποιον τρόπο και ολόκληρη η ιστορία να είναι λανθασμένη.
Για να δούμε τι εννοώ, ας εξετάσουμε τα απολιθώματα που διαθέτουμε και ας δούμε αν κάποιο από αυτά θα μπορούσε να είναι πρόγονος των Νεάντερταλ.
Τα αρχαιότερα γνωστά απολιθώματα Νεάντερταλ προέρχονται από έναν αρχαιολογικό χώρο στην Ισπανία
Associated Press / Alamy Stock Photo
Τα αρχαιότερα γνωστά απολιθώματα Νεάντερταλ προέρχονται από έναν αρχαιολογικό χώρο στην Ισπανία
Associated Press / Alamy Stock Photo
Οι πρώιμοι γνωστοί ανθρωπίνοι, μεταξύ 7 εκατομμυρίων και 2 εκατομμυρίων ετών πριν, είναι γνωστοί μόνο από την Αφρική. Φαίνεται ότι οι πρόγονοί μας παρέμειναν σε αυτή την ήπειρο για αρκετά εκατομμύρια χρόνια.
Οι ανθρωπίνοι που έζησαν εκτός Αφρικής και, επομένως, φαίνονται ως πιθανοί πρόγονοι των Νεάντερταλ, είναι σχετικά λίγοι. Υπάρχουν ουσιαστικά τρεις υποψήφιοι.
Ας ξεκινήσουμε με τον Homo erectus, τον πρώτο ανθρωπίνο που είναι γνωστό ότι πέρασε στην Ευρώπη και την Ασία. Υπήρχε στην ανατολική Αφρική πριν από 2 εκατομμύρια χρόνια και πριν από 1,8 εκατομμύρια χρόνια κάποιοι ζούσαν στη σημερινή Γεωργία, εκεί όπου η Ευρώπη συναντά την Ασία. Κάποιοι από αυτούς κινήθηκαν ανατολικά από εκεί και οι απόγονοί τους έφτασαν μέχρι την Ιάβα της Ινδονησίας.
Με βάση τη χρονολόγηση, μπορεί να φαίνεται προφανές ότι οι H. erectus ήταν οι πρόγονοι των Νεάντερταλ. Ωστόσο, υπάρχει ένα πρόβλημα: παρά τις δεκαετίες αναζητήσεων, κανείς δεν έχει βρει H. erectus στην Ευρώπη. Το πιο κοντινό που έχει εντοπιστεί είναι κάποια οστά προσώπου, μέρος από το ζυγωματικό και την άνω γνάθο, που βρέθηκαν σε σπηλιά στη βόρεια Ισπανία και περιγράφηκαν το 2025. Τα λείψανα είναι μεταξύ 1,1 εκατομμυρίου και 1,4 εκατομμυρίων ετών, κάτι που ταιριάζει στο χρονολόγιο, αλλά είναι τόσο αποσπασματικά που δεν μπορούν να ταυτοποιηθούν με βεβαιότητα. Οι ερευνητές τα ονόμασαν Homo aff. erectus, που στη γλώσσα της ταξινόμησης σημαίνει «νομίζουμε ότι μπορεί να είναι αυτό, αλλά δεν είμαστε ούτε κατά διάνοια σίγουροι».
Άρα, ο H. erectus μπορεί να ήταν μακρινός πρόγονος των Νεάντερταλ, όμως προς το παρόν δεν μπορούμε να συνδέσουμε με βεβαιότητα τα δύο είδη. Υπάρχει μεγάλο χρονικό κενό ανάμεσα στον πιθανό ευρωπαϊκό H. erectus και στα αρχαιότερα γνωστά απολιθώματα Νεάντερταλ.
Έπειτα υπάρχει ο Homo antecessor, που έζησε στη βόρεια Ισπανία. Η περιοχή είναι η σωστή, αλλά τι γίνεται με τον χρόνο; Υπήρξε αρκετή συζήτηση για τη χρονολόγηση των λειψάνων, με την καλύτερη σημερινή εκτίμηση να τα τοποθετεί μεταξύ 772.000 και 949.000 ετών πριν. Το 2020, ερευνητές εξήγαγαν πρωτεΐνες από ένα δόντι H. antecessor και διαπίστωσαν ότι ήταν στενά συγγενικό με τον Ancestor X. Το χρονοδιάγραμμα, λοιπόν, φαίνεται εύλογο και υπάρχουν μοριακά στοιχεία.
Το πρόβλημα είναι ότι ο H. antecessor είναι γνωστός μόνο από μία τοποθεσία: τη σπηλιά Gran Dolina στην Ισπανία. Αν και ο χώρος περιείχε λείψανα τουλάχιστον έξι ατόμων, δεν γνωρίζουμε πόσο διαδεδομένο ή πόσο μακρόβιο ήταν το είδος. Καταγράφεται ως πολλά υποσχόμενο, αλλά μη αποδεδειγμένο.
Το κρανίο του Homo heidelbergensis
E.R. Degginger / Alamy Stock Photo
Το κρανίο του Homo heidelbergensis
E.R. Degginger / Alamy Stock Photo
Ο τελευταίος υποψήφιος είναι ο Homo heidelbergensis. Για ένα διάστημα, ήταν ο βασικός υποψήφιος για τον Ancestor X, επειδή τα κρανία του έμοιαζαν αρκετά με εκείνα των Νεάντερταλ και των σύγχρονων ανθρώπων, και ήταν γνωστός από την Ευρώπη και την Αφρική μεταξύ 300.000 και 500.000 ετών πριν.
Πλέον, όμως, φαίνεται πολύ λιγότερο πιθανός. Πρώτον, τα περισσότερα απολιθώματα που αρχικά θεωρήθηκαν H. heidelbergensis επανεκτιμήθηκαν και αποδόθηκαν σε άλλα είδη, οπότε σήμερα έχουν απομείνει λίγα, όλα από την Ευρώπη. Αυτό σημαίνει ότι η γνώση μας για το είδος είναι αποσπασματική. Και κυρίως, τα απολιθώματα που έμειναν στην ομάδα φαίνεται να είναι πολύ πρόσφατα για να αποτελούν τον Ancestor X.
Έτσι έχουμε τρεις υποψηφίους, με πλεονεκτήματα και αδυναμίες. Ένα βασικό πρόβλημα είναι ότι δεν διαθέτουμε διατηρημένο DNA από τους H. erectus, H. heidelbergensis ή H. antecessor: τα απολιθώματα είναι είτε πολύ παλιά είτε βρέθηκαν σε ζεστά και υγρά τροπικά περιβάλλοντα, όπου κάθε γενετικό υλικό θα είχε ήδη αλλοιωθεί. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για τις μεταξύ τους σχέσεις ή για τη σχέση τους με τους Νεάντερταλ.
Φυσικά έχουμε τα απολιθώματα, όμως πολλά από αυτά είναι αποσπασματικά ή φθαρμένα. Με βάση την ηλικία τους, θα ήταν δελεαστικό να υποθέσουμε ότι ο H. erectus έδωσε τον H. antecessor και τον H. heidelbergensis στην Ευρώπη, και ότι ένας από αυτούς —ίσως ο H. antecessor— είναι ο Ancestor X. Απλώς όμως δεν το ξέρουμε.
Σε κάθε περίπτωση, υπάρχει ένα προφανές πρόβλημα: αυτή η ιστορία δεν βγάζει και πολύ νόημα.
Τελικά ξέρουμε πώς έμοιαζε το πρόσωπο ενός Ντενίσοβαν
Το πρόβλημα, όπως το βλέπω, είναι ότι η γενετική και η αρχαιολογία φαίνεται να αφηγούνται διαφορετικές ιστορίες.
Η γενετική μας λέει ότι οι πρόγονοι των σύγχρονων ανθρώπων διαχωρίστηκαν από τους Neandersovans —τους προγόνους των Νεάντερταλ και των Ντενίσοβαν— μεταξύ 500.000 και 700.000 ετών πριν. Αυτό μας δίνει ένα χρονικό πλαίσιο για τον Ancestor X.
Δείχνει επίσης πού θα έπρεπε να ζούσε ο Ancestor X. Οι πρώτοι Νεάντερταλ βρίσκονταν στην Ευρώπη, όλοι οι Ντενίσοβαν στην ανατολική Ασία και οι πρώτοι σύγχρονοι άνθρωποι στην Αφρική. Η απλούστερη δυνατή εκδοχή είναι ότι υπήρχε ένας αρχικός πληθυσμός που χωρίστηκε σε τρία σκέλη, τα οποία ακολούθησαν διαφορετικές κατευθύνσεις και δημιούργησαν αυτούς τους πληθυσμούς.
Αυτό θα υποδείκνυε μια περιοχή στη δυτική Ασία, περίπου γύρω από την ανατολική Μεσόγειο, το Λεβάντε, τη Μέση Ανατολή, τον Καύκασο ή την Ουκρανία. Χρησιμοποιώ επίτηδες, και λίγο πεισματικά, ασαφή γεωγραφικό προσδιορισμό, γιατί πρόκειται για αδρή συλλογιστική και θα ήταν παράλογο να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι. Φανταστείτε απλώς έναν φαρδύ, θολό κύκλο πάνω από όλη εκείνη την περιοχή.
Ορισμένα πρόσφατα αρχαιολογικά ευρήματα ίσως βοηθούν να βγάλουμε νόημα. Ένα κρανίο από το Yunxian στην Κίνα φαίνεται να ανήκει σε πρώιμο Ντενίσοβαν και χρονολογείται πριν από 940.000 έως 1,1 εκατομμύριο χρόνια. Αυτό δείχνει έναν παλαιότερο Ancestor X, οπότε ο H. erectus μπορεί να επιστρέψει στο κάδρο. Αντίστοιχα, υπάρχουν ανθρωπινικά λείψανα από μια σπηλιά που ονομάζεται Grotte à Hominidés στο Μαρόκο, που χρονολογούνται περίπου 773.000 χρόνια πριν και φαίνεται να έχουν τα κατάλληλα χαρακτηριστικά για τον Ancestor X. Το Μαρόκο δεν είναι δυτική Ασία, αλλά είναι τουλάχιστον στη βόρεια Αφρική, άρα όχι τόσο παράλογα μακριά από τον θεωρητικό βιότοπο του Ancestor X.
Υπάρχει όμως και μια τελευταία ανατροπή, που είναι η απόλυτη ιδιορρυθμία της γενετικής των Νεάντερταλ. Είναι γνωστό ότι οι Νεάντερταλ και οι σύγχρονοι άνθρωποι διασταυρώθηκαν. Η κύρια διασταύρωση φαίνεται να έγινε μεταξύ 50.000 και 43.000 ετών πριν και ίσως συνέβη σε ολόκληρη την Ευρώπη και τη δυτική Ασία. Όμως υπήρξαν και νωρίτερα επεισόδια διασταύρωσης, που είναι πιο δύσκολο να προσδιοριστούν.
Αυτό σημαίνει ότι σήμερα όλοι οι άνθρωποι με μη αφρικανική καταγωγή φέρουν κάποιο DNA Νεάντερταλ. Όταν εξετάζουμε τα γονιδιώματα αρχαίων Νεάντερταλ, μπορούμε επίσης να δούμε ίχνη DNA σύγχρονων ανθρώπων από διασταύρωση. Όμως συνέβησαν παράξενα πράγματα. Στους σύγχρονους ανθρώπους, το DNA των Νεάντερταλ έχει σχεδόν εξαλειφθεί από τα Χ χρωμοσώματά μας. Την ίδια στιγμή, οι Νεάντερταλ έχασαν τα αρχικά τους Υ χρωμοσώματα και τα αντικατέστησαν με Υ χρωμοσώματα H. sapiens. Το ίδιο συνέβη και με το μιτοχονδριακό τους DNA, που κληρονομείται μόνο από τη μητέρα.
Από εδώ προκύπτει μια εντυπωσιακή νέα υπόθεση για την προέλευση των Νεάντερταλ, την οποία διατύπωσε ο γενετιστής David Reich στο Harvard University. Ο Reich εξήγησε την ιδέα του σε μια εργασία που δεν έχει ακόμη αξιολογηθεί από ομοτίμους και δόθηκε στη δημοσιότητα στις 13 Μαρτίου.
Να το πω εξαρχής: η ιδέα αυτή πρέπει να αντιμετωπιστεί ως προσωρινή. Ο τίτλος της εργασίας ξεκινά με τη λέξη «υπόθεση». Ο Reich αρνήθηκε να δώσει συνέντευξη, λέγοντας ότι δημοσίευσε την εργασία μόνο για να συγκεντρώσει σχόλια από συναδέλφους του, και αναγνώρισε ότι αυτά τα σχόλια ίσως περιλαμβάνουν επιχειρήματα που κ
