Μια ριζοσπαστική ερμηνεία της κβαντικής φυσικής, γνωστή ως QBism, υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει αντικειμενική πραγματικότητα ανεξάρτητη από τον παρατηρητή. Αντί για το πολυσυζητημένο multiverse, προτείνει ένα «πλουρίβερσο» — έναν κόσμο που υφαίνεται συνεχώς από τις αλληλεπιδρώσες προοπτικές όλων των έμβιων όντων. Αν η θεωρία ευσταθεί, η επιστήμη, η συνείδηση και ο χρόνος χρειάζονται ριζική επανεξέταση.
Υπάρχει μια ερώτηση που η φυσική αποφεύγει συστηματικά να απαντήσει: τι είναι το «τώρα»; Για τον καθένα μας, η παρούσα στιγμή είναι το μόνο πράγμα που υπάρχει — ο μόνος χρόνος στον οποίο μπορούμε να δράσουμε, να επιλέξουμε, να νιώσουμε. Κι όμως, η κλασική φυσική, και ιδίως η θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν, αντιμετωπίζει όλες τις χρονικές στιγμές ως ισοδύναμες. Το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον συνυπάρχουν σε ένα στατικό «τετραδιάστατο μπλοκ» χωροχρόνου. Το «τώρα», με άλλα λόγια, είναι ψευδαίσθηση.
Αυτό δημιουργεί ένα βαθύ πρόβλημα: αν το παρόν δεν υπάρχει, τότε ούτε η ελεύθερη βούληση έχει νόημα. Δεν υπάρχει «παράθυρο» μέσα από το οποίο οι σκέψεις και οι επιλογές μας μπορούν να αλλάξουν κάτι. Ο φυσικός Christopher Fuchs, από το Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης, αποφάσισε να πάρει αυτό το πρόβλημα στα σοβαρά — και η απάντησή του αναστατώνει τα θεμέλια της επιστήμης.
Ο Fuchs είναι ο κύριος αρχιτέκτονας του QBism (προφέρεται «κιουμπισμός»), μιας ερμηνείας της κβαντικής μηχανικής που ξαναγράφει τις εξισώσεις της από την πρώτη πρόσωπο οπτική. Η βασική ιδέα: τα κβαντικά αποτελέσματα δεν αποκαλύπτουν αντικειμενικές ιδιότητες του κόσμου, αλλά αντικατοπτρίζουν τις προσδοκίες και τις πεποιθήσεις του παρατηρητή. Όταν ένας φυσικός μετράει ένα σωματίδιο, δεν «ανακαλύπτει» κάτι που υπήρχε ήδη εκεί. Αντίθετα, η ίδια η πράξη της μέτρησης συμμετέχει στη δημιουργία του αποτελέσματος. Η κβαντική φυσική, λέει ο Fuchs, δεν είναι παράθυρο στον κόσμο — είναι εγχειρίδιο για την προσωπική εμπειρία.
Αυτό ακούγεται ακραίο, αλλά λύνει κομψά μερικά από τα πιο ενοχλητικά παράδοξα της κβαντικής φυσικής. Γιατί «καταρρέει» η κβαντική κατάσταση όταν κάνουμε μια μέτρηση; Στο QBism, απλώς βιώνουμε ένα αποτέλεσμα και ενημερώνουμε τις πεποιθήσεις μας. Γιατί στο πείραμα «καθυστερημένης επιλογής» του John Wheeler η απόφαση του παρατηρητή φαίνεται να επηρεάζει αναδρομικά το παρελθόν; Επειδή δεν υπάρχει κανένα σωματίδιο «εκεί έξω» που να αλλάζει — κάθε μέτρηση είναι μια εμπειρία που γίνεται αληθινή τη στιγμή που τη βιώνουμε.
Από αυτή τη λογική προκύπτει μια νέα εικόνα για τον κόσμο: το πλουρίβερσο. Όχι το multiverse, όπου όλες οι πιθανές πραγματικότητες συνυπάρχουν παράλληλα σε κλαδιά που δεν επικοινωνούν. Το πλουρίβερσο είναι ένας κόσμος που υφαίνεται συνεχώς από τις αλληλεπιδρώσες προοπτικές όλων των παρατηρητών — μια «ζωντανή κοινότητα παρόντων στιγμών», όπως το περιγράφει ο Fuchs. Δεν αποτελείται από προϋπάρχοντα, ανεξάρτητα αντικείμενα, αλλά από μοτίβα εμπειριών που γεννιούνται διαρκώς μέσα από επιλογές και πράξεις. Ο φιλόσοφος Michel Bitbol, από την École Normale Supérieure του Παρισιού, το θέτει απλά: «Ο κόσμος είναι τέτοιος που δεν μπορείς να αποχωριστείς από αυτόν».
Ενδιαφέρον έχει ότι παρόμοια συμπεράσματα βγάζουν και νευροεπιστήμονες που μελετούν την αντίληψη. Σύμφωνα με το λεγόμενο predictive coding, ο εγκέφαλος δεν «βλέπει» τον κόσμο απευθείας — κατασκευάζει συνεχώς ένα προσωπικό μοντέλο, ενημερώνοντάς το με βάση τις αισθητηριακές πληροφορίες που λαμβάνει. Αυτό που αντιλαμβανόμαστε είναι η «καλύτερη εκτίμηση» του εγκεφάλου, επηρεασμένη από την ιστορία και τις πεποιθήσεις μας. Ο Fuchs πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα: αν δεν υπάρχει αντικειμενικό τοπίο πέρα από τις προοπτικές μας, τότε οι εμπειρίες μας δεν είναι «ελεγχόμενες παραισθήσεις» ενός πραγματικού κόσμου — είναι συστατικά στοιχεία μιας διαφορετικής μορφής πραγματικότητας.
Το QBism δέχεται σκληρή κριτική — κατηγορείται ότι αρνείται την ύπαρξη της πραγματικότητας ή ότι εί
