Το τηλεσκόπιο ακτίνων Χ XRISM της NASA κατέγραψε για πρώτη φορά με ακρίβεια τους ανέμους που εκτοξεύει ο γαλαξίας M82 — και τα νούμερα ξεπερνούν κάθε προηγούμενη εκτίμηση. Το υπέρθερμο αέριο στο κέντρο του γαλαξία κινείται με ταχύτητα που αγγίζει τα 3,2 εκατομμύρια χιλιόμετρα την ώρα, αρκετά για να φτάσει στα όρια του γαλαξία — και ίσως να τα ξεπεράσει.
Ο Messier 82, γνωστός ως Γαλαξίας Πούρου λόγω του χαρακτηριστικού σχήματός του, δεν είναι ένας ήσυχος γείτονας. Βρίσκεται περίπου 12 εκατομμύρια έτη φωτός μακριά, στον αστερισμό της Μεγάλης Άρκτου, και σχηματίζει νέα άστρα με ρυθμό δέκα φορές ταχύτερο από τον Γαλαξία μας. Αυτή η ασταμάτητη δραστηριότητα έχει συνέπειες: τεράστιες ποσότητες αερίου και σκόνης εκτοξεύονται από το κέντρο του σε μορφή κοσμικών ανέμων που εκτείνονται σε μήκος 40.000 ετών φωτός. Τώρα, για πρώτη φορά, έχουμε μετρήσει πόσο γρήγορα κινούνται αυτοί οι άνεμοι — και το αποτέλεσμα εκπλήσσει ακόμα και τους επιστήμονες.
Το διαστημικό τηλεσκόπιο XRISM (X-ray Imaging and Spectroscopy Mission), μια αποστολή της NASA σε συνεργασία με την ιαπωνική JAXA, παρατήρησε την ακτινοβολία ακτίνων Χ που εκπέμπει υπέρθερμος σίδηρος στον πυρήνα του M82. Εκεί η θερμοκρασία αγγίζει τους 25 εκατομμύρια βαθμούς Κελσίου — συνθήκες που δημιουργούν τεράστια πίεση και ωθούν τα αέρια προς τα έξω με ταχύτητα 3,2 εκατομμυρίων χιλιομέτρων την ώρα. Πριν από το XRISM, τέτοιες μετρήσεις ήταν αδύνατες. «Τώρα βλέπουμε ότι το αέριο κινείται ακόμη ταχύτερα από ό,τι προβλέπουν ορισμένα μοντέλα», δήλωσε η Erin Boettcher από το Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ και το Goddard Space Flight Center της NASA.
Τα δεδομένα αποκαλύπτουν κάτι ακόμα πιο ενδιαφέρον: κάθε χρόνο, το κέντρο του M82 εκτοξεύει ύλη ίση με επτά ηλιακές μάζες. Αν οι άνεμοι διατηρούν σταθερή ταχύτητα, θα μπορούσαν να παρασύρουν τέσσερις από αυτές τις μάζες μακριά από τον γαλαξία. Οι υπόλοιπες τρεις; Άγνωστο. «Πού πηγαίνουν οι υπόλοιπες;» διερωτήθηκε ο Edmund Hodges-Kluck, μέλος της αποστολής. Η ερώτηση δεν είναι ρητορική — αντικατοπτρίζει ένα πραγματικό κενό στην κατανόησή μας για το πώς οι γαλαξίες χάνουν — ή ανακυκλώνουν — την ύλη τους.
Ο M82 έχει παρατηρηθεί στο παρελθόν από μερικά από τα πιο ισχυρά τηλεσκόπια που έχει κατασκευάσει η ανθρωπότητα: το Hubble, το James Webb, το Chandra, το Spitzer. Κάθε φορά αποκαλύπτει κάτι νέο. Αυτή τη φορά, το XRISM προσφέρει κάτι που δεν είχαμε ποτέ: ακριβείς μετρήσεις ταχύτητας για τους ανέμους που διαμορφώνουν τη ζωή ενός ολόκληρου γαλαξία. «Κάποια από τα πρώτα μας μοντέλα για αυτούς τους γαλαξίες αναπτύχθηκαν τη δεκαετία του 1980», σημείωσε η Skylar Grayson του Πανεπιστημίου της Αριζόνα. «Τώρα μπορούμε επιτέλους να τα ελέγξουμε».
Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature και το XRISM θα συνεχίσει να παρατηρεί τον M82. Το ερώτημα που μένει ανοιχτό δεν αφορά μόνο έναν γαλαξία 12 εκατομμύρια έτη φωτός μακριά — αφορά τον τρόπο με τον οποίο οι γαλαξίες γεννιούνται, εξελίσσονται και τελικά σβήνουν. Οι άνεμοι του M82 είναι ένα παράθυρο σε αυτή τη διαδικασία, και μόλις αρχίσαμε να καταλαβαίνουμε τι βλέπουμε.
