Το «Red Mars» του Kim Stanley Robinson ανοίγει με μια απλή, βαρύγδουπη διαπίστωση: ο Άρης ήταν πάντα άδειος. Όχι νεκρός — απλώς αδιάφορος για την ύπαρξή μας, μέχρι που αποφασίσαμε να τον κάνουμε δικό μας. Ένα απόσπασμα που θυμίζει γιατί η επιστημονική φαντασία μπορεί να πει αλήθειες που η επιστήμη μόνη της δεν μπορεί.
Υπάρχουν βιβλία που αρχίζουν με μια πρόταση και δεν σε αφήνουν να φύγεις. Το «Red Mars» του Kim Stanley Robinson είναι ένα από αυτά. «Ο Άρης ήταν άδειος πριν έρθουμε εμείς» — και με αυτό το άνοιγμα, ο Robinson θέτει το ερώτημα που διατρέχει ολόκληρη την τριλογία του: τι σημαίνει να φέρεις συνείδηση σε έναν τόπο που δεν είχε ποτέ.
Δεν μιλά για ζωή ή θάνατο. Μιλά για παρατήρηση. Ο Άρης υπήρχε για δισεκατομμύρια χρόνια — σχηματίστηκε, έλιωσε, κρύωσε, σκαλίστηκε από κρατήρες και ηφαίστεια — αλλά όλα αυτά συνέβησαν χωρίς κανέναν να τα βλέπει. Η μόνη συνείδηση που γνώρισε ποτέ ο Άρης είμαστε εμείς, από τον διπλανό πλανήτη, κοιτώντας τον από μακριά. Αυτή η ιδέα — ότι η ύπαρξη χωρίς παρατήρηση είναι κατά κάποιον τρόπο ατελής — είναι φιλοσοφικά τολμηρή και ταυτόχρονα βαθιά ανθρώπινη.
Ο Robinson στη συνέχεια κάνει κάτι έξυπνο: μας θυμίζει πόσο παλιά είναι η σχέση μας με τον Άρη. Πολύ πριν από τα τηλεσκόπια, πολύ πριν από τα διαστημόπλοια, ο κόκκινος πλανήτης ήταν παρών στον ουρανό μας — ένα φωτεινό, ανήσυχο σημείο που άλλαζε κατεύθυνση και έντaση, σαν να ήθελε να πει κάτι. Τα αρχαιότερα ονόματά του — Nirgal, Mangala, Auqakuh — ακούγονται σαν να προηγούνται ακόμα και των γλωσσών στις οποίες τα βρίσκουμε. Ήταν σύμβολο αίματος, θυμού, πολέμου. Ήταν δύναμη.
Έπειτα ήρθαν τα τηλεσκόπια, και μετά οι ανιχνευτές Mariner και Viking, και η εικόνα άλλαξε ριζικά. Ο μυθικός Άρης με τα κανάλια του Lowell — εκείνη η ωραία ιστορία ενός ετοιμοθάνατου πολιτισμού που πολεμά την έρημο — διαλύθηκε μπροστά στις φωτογραφίες. Στη θέση του εμφανίστηκε κάτι πιο ακατέργαστο και πιο αληθινό: ένας κόσμος χωρίς ζωή, αλλά με τεράστια γεωλογική ιστορία. Ένας κόσμος που δεν είχε ανάγκη από εμάς — και ακριβώς γι’ αυτό μας τράβηξε ακόμα περισσότερο.
Γιατί, όπως γράφει ο Robinson, είμαστε ακόμα εκείνα τα ζώα που επέζησαν της Εποχής των Παγετώνων κοιτώντας τον νυχτερινό ουρανό και λέγοντας ιστορίες. Το κενό που άφησε η απουσία ζωής στον Άρη δεν έμεινε κενό — γέμισε με μύθους, με φαντασίες, με αφηγήσεις για μικροαπολιθώματα και χαμένα ερείπια και μικρούς κόκκινους ανθρώπους που πάντα φαίνονται από την άκρη του ματιού. Η επιστημονική φαντασία δεν είναι διαφορετική από τις ιστορίες γύρω από τη φωτιά — απλώς έχει καλύτερα δεδομένα.
Το «Red Mars» εκδόθηκε το 1992 και κέρδισε το Nebula Award. Τριάντα χρόνια αργότερα, με την SpaceX να μιλά σοβαρά για αποικισμό και τη NASA να σχεδιάζει επανδρωμένες αποστολές, το βιβλίο διαβάζεται διαφορετικά — λιγότερο σαν φαντασία, περισσότερο σαν προειδοποίηση και πρόσκληση μαζί. Ο Άρης ήταν δύναμη. Σύντομα, ίσως, γίνει τόπος.
