Η άσκηση έχει παρουσιαστεί ως εργαλείο για τη διαχείριση και τη θεραπεία της μακράς covid, όμως μεγάλο μέρος των στοιχείων έχει παραβλέψει ένα από τα πιο εξουθενωτικά συμπτώματά της: το post-exertional malaise.

Της Alexandra Thompson

Η προπόνηση αντίστασης έχει εξεταστεί ως πιθανός τρόπος ανακούφισης των συμπτωμάτων της covid-19. Bailey-Cooper Photography/Alamy

Στην αναζήτηση τρόπων για να ανακουφιστούν τα συμπτώματα της μακράς covid – μιας σχετικά νέας κατάστασης χωρίς θεραπεία, που βιώνουν εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο μετά τη νόσηση από covid-19 – η άσκηση ξεχώρισε ως μια ελπιδοφόρα επιλογή. Δεν απαιτεί φάρμακα, δεν κοστίζει τίποτα και μερικές μελέτες έχουν δείξει ότι μπορεί να συμβάλει στην ανάρρωση. Ωστόσο, αυξάνονται οι ανησυχίες ότι αυτές οι μελέτες δεν είναι αρκετά ισχυρές για να στηρίξουν την άσκηση ως θεραπευτική προσέγγιση, αναζωπυρώνοντας μια διαμάχη που κρατά εδώ και χρόνια για τη χρήση της άσκησης και σε άλλες παθήσεις, όπως το σύνδρομο χρόνιας κόπωσης.

«Νομίζω ότι δεν υπάρχει καμία δικαιολογία για να γίνονται περαιτέρω δοκιμές στην άσκηση χωρίς να ξεκαθαρίζεται ρητά ότι, αν λειτουργεί, λειτουργεί μόνο για μια υποομάδα ανθρώπων, η οποία πρέπει να ορίζεται πολύ προσεκτικά, και ότι τα αποτελέσματα που παρουσιάζονται δεν πρέπει να γενικεύονται σε ολόκληρο τον πληθυσμό της μακράς covid», λέει η Caroline Dalton από το Sheffield Hallam University στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Οι επιθέσεις του ανοσοποιητικού μας συστήματος είναι αιτία της μακράς covid

Μία από τις πιο προβεβλημένες μελέτες για την άσκηση στη μακρά covid πραγματοποιήθηκε από τον Colin Berry στο University of Glasgow και τους συνεργάτες του στο Ηνωμένο Βασίλειο. Όταν η μακρά covid άρχισε να εμφανίζεται ως κατάσταση μετά την covid το 2020, ο Berry ήξερε ότι η ανάπτυξη μιας φαρμακευτικής θεραπείας θα απαιτούσε πολύ χρόνο, γι’ αυτό θέλησε να δει αν μια παρέμβαση στον τρόπο ζωής, όπως η άσκηση, θα μπορούσε να βοηθήσει. «Ήταν μια ανοιχτή υπόθεση», λέει.

Έτσι, από το 2021 έως το 2024, ο Berry και η ομάδα του ζήτησαν από ανθρώπους με μακρά covid να συμμετάσχουν σε ένα τρίμηνο πρόγραμμα προπόνησης αντίστασης, προσαρμοσμένο στις δυνατότητές τους. Διαπίστωσαν ότι όσοι ολοκλήρωσαν το πρόγραμμα μπορούσαν στη συνέχεια να περπατήσουν 83 μέτρα επιπλέον σε ένα τεστ με ηχητικά σήματα, σε σύγκριση με την αρχή της μελέτης, έναντι 47 μέτρων στην ομάδα ελέγχου. Οι ερευνητές αναρωτήθηκαν αν η προπόνηση αντίστασης αναδομεί τη μυϊκή δύναμη που ενδέχεται να έχει επηρεαστεί από την covid-19 και κατέληξαν στο άρθρο τους ότι η παρέμβαση μπορεί να αποτελεί «γενικεύσιμη θεραπεία» για τα σωματικά συμπτώματα της μακράς covid, όπως η κόπωση, η αδυναμία και η μειωμένη κινητικότητα.

Η μελέτη έγινε γρήγορα αντικείμενο δημοσιότητας και συζητήθηκε ευρέως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Όμως πολλοί επιστήμονες επισήμαναν προβλήματα στη δοκιμή. Πρώτον, η διαφορά ανάμεσα στις αποστάσεις που διένυσαν η ομάδα ελέγχου και η ομάδα που ασκούνταν έμεινε 10 μέτρα κάτω από το ελάχιστο όριο κλινικής σημασίας που είχε ορίσει η ομάδα στην αρχή του πειράματος. «Αν δεν φτάνεις το επίπεδο που είναι ελάχιστα κλινικά σημαντικό, δεν βγαίνεις να δηλώνεις επιτυχία», λέει ο David Tuller από το University of California, Berkeley. Σε απάντηση, ο Berry λέει ότι δεν είναι δικό μας θέμα να πούμε αν ένα άτομο θα ωφεληθεί από αυτή τη βελτιωμένη κινητικότητα. «Νομίζω ότι αυτό ερμηνεύεται με διάφορους τρόπους.»

Δεύτερον, η δοκιμή περιλάμβανε μια ετερογενή ομάδα συμμετεχόντων: κάποιοι είχαν νοσηλευτεί με covid-19 και ανέκαμπταν ακόμη από τη νοσηλεία, ενώ άλλοι είχαν περάσει πολύ ηπιότερες λοιμώξεις. «Αυτό που προκύπτει είναι ένας μέσος όρος της ομάδας, και ο μέσος όρος μπορεί να δείχνει ένα αμφίσημο αποτέλεσμα», λέει ο Todd Davenport από το University of the Pacific στο Stockton της California.

Post-exertional malaise

Ίσως το πιο σημαντικό είναι ότι η μελέτη αξιολόγησε αποσπασματικά μία από τις πιο εξουθενωτικές πλευρές της μακράς covid: το post-exertional malaise. Πρόκειται για επιδείνωση των συμπτωμάτων, όπως η ακραία κόπωση, μετά από καταπόνηση που δεν είναι ανάλογη με το πόση δραστηριότητα έγινε. «Το post-exertional malaise είναι η πιο ενωτική, η πιο βαθιά και η πιο εξουθενωτική πλευρά [της μακράς covid]», λέει ο Danny Altmann από το Imperial College London. «Δεν είναι καθόλου αμελητέο.»

Ωστόσο, το post-exertional malaise αξιολογήθηκε μόνο στο τέλος της μελέτης του Berry, όπου βρέθηκε σε παρόμοια επίπεδα τόσο στην ομάδα ελέγχου όσο και στην ομάδα άσκησης. Επειδή δεν είχε αξιολογηθεί στην αρχή, δεν είναι σαφές ποια επίδραση, αν υπήρξε, είχε το πρόγραμμα στο post-exertional malaise, όμως υπάρχουν ανησυχητικά σημάδια.

Η ομάδα διαπίστωσε ότι το 67% όσων ακολούθησαν το πρόγραμμα άσκησης είπαν πως δεν θα είχαν αναρρώσει μέσα σε μία ή δύο ώρες από το να δουν φίλους ή να κάνουν δραστηριότητες στην τριμηνιαία επανεκτίμηση, έναντι 49% στην ομάδα ελέγχου. «Άρα, κατά κάποιον τρόπο, η ομάδα παρέμβασης τα πάει στην πραγματικότητα χειρότερα», λέει ο Leonard Jason από το DePaul University στο Σικάγο του Illinois, ο οποίος ανέπτυξε το εργαλείο που χρησιμοποίησε η ομάδα για την αξιολόγηση του post-exertional malaise.

Υπήρξαν και άλλες ενδείξεις ότι η άσκηση μπορεί να είναι πραγματικά επιβλαβής. Μελέτη του 2024 έδειξε ότι η άσκηση μπορεί να προκαλέσει σοβαρή μυϊκή βλάβη σε ανθρώπους με post-exertional malaise που σχετίζεται με τη μακρά covid και ίσως επηρεάσει αρνητικά τα μιτοχόνδρια, τα οποία παρέχουν ενέργεια στα κύτταρα.

Όμως η μελέτη του Berry και των συνεργατών του δεν είναι η μόνη που υποστηρίζει ότι η άσκηση ωφελεί τη μακρά covid. Ακολούθησε σύντομα μια ανασκόπηση 33 τυχαιοποιημένων ελεγχόμενων δοκιμών, η οποία κατέληξε ότι η άσκηση μπορεί να «βελτιώσει σημαντικά την ποιότητα ζωής» για ανθρώπους με μακρά covid. Ωστόσο, η ανασκόπηση δεν έκανε καμία αναφορά στο post-exertional malaise, το οποίο εκτιμάται ότι επηρεάζει πάνω από το 80% των ανθρώπων με την πάθηση.

«Αυτό που έχει καταστρέψει τη ζωή μου είναι το post-exertional malaise», λέει η Margaret O’Hara από τη φιλανθρωπική οργάνωση Long Covid Support, η οποία έχει μακρά covid. «Άρα κάθε μελέτη που δεν το αντιμετωπίζει απλώς ασχολείται με τα περιθώρια.»

Ομοιότητες με το σύνδρομο χρόνιας κόπωσης

Η εικόνα αυτή θυμίζει το σύνδρομο χρόνιας κόπωσης, γνωστό και ως μυαλγική εγκεφαλομυελίτιδα (ME/CFS), το οποίο μπορεί να προκληθεί από λοίμωξη και συχνά περιλαμβάνει post-exertional malaise. Το 2011, το The Lancet δημοσίευσε τη δοκιμή PACE, η οποία κατέληγε ότι η θεραπεία με βαθμιαία αύξηση της άσκησης – με σταδιακή ενίσχυση της διάρκειας και της έντασης της δραστηριότητας από ένα εφικτό σημείο εκκίνησης – βελτίωσε μέτρια την κόπωση και την ικανότητα για τις καθημερινές δραστηριότητες σε ανθρώπους με ME/CFS.

Όμως η δοκιμή αυτή δέχθηκε έντονη κριτική από τότε. Σε επιστολή στο The Lancet το 2011, ο Bart Stouten, ανεξάρτητος στατιστικολόγος, μαζί με την ψυχολόγο υγείας Ellen Goudsmit και τον τότε πρόεδρο της ME Association Neil Riley, επισήμαναν ότι οι ερευνητές της δοκιμής άλλαξαν τον ορισμό της βελτίωσης από το αρχικό πρωτόκολλο στο τελικό άρθρο. Πέντε χρόνια αργότερα, ο Tom Kindlon από το Irish ME/CFS Association και οι συνεργάτες του επανέλαβαν την ανάλυση των δεδομένων σύμφωνα με τα όρια που είχαν οριστεί στο αρχικό πρωτόκολλο και κατέληξαν ότι αυτή η αλλαγή στον ορισμό τετραπλασίασε το ποσοστό ανάρρωσης όσων έκαναν την παρέμβαση άσκησης. «Αναδείξαμε ότι υπήρχαν ελάχιστες ή καθόλου αλλαγές σε αντικειμενικά μέτρα και δεν υπήρχε αλλαγή στη μακροπρόθεσμη βελτίωση», λέει ο Kindlon.

Το σύνδρομο χρόνιας κόπωσης φαίνεται να έχει πολύ ισχυρό γενετικό υπόβαθρο

Επιπλέον, ο Kindlon, ο Tuller και οι συνεργάτες τους ανέφεραν το 2018 ότι τα σοβαρά ανεπιθύμητα συμβάντα, όπως η νοσηλεία, ήταν διπλάσια στην ομάδα της θεραπείας με βαθμιαία αύξηση της άσκησης σε σχέση με την ομάδα ελέγχου, με βάση τις διαδικασίες που ορίζονταν στο πρωτόκολλο της δοκιμής PACE και δεδομένα που αποκτήθηκαν μέσω αιτήματος ελεύθερης πληροφόρησης. «Αυτό που μάθαμε από τις δοκιμές άσκησης στο ME είναι ότι δεν πρόκειται για μια αβλαβή παρέμβαση», λέει η Dalton.

Όταν ζητήθηκε να σχολιάσει για το συγκεκριμένο άρθρο, ο Peter White – πρώην καθηγητής στο Queen Mary University of London και ένας από τους βασικούς ερευνητές της δοκιμής PACE – είπε στο New Scientist: «Όλες αυτές οι κριτικές είναι παλιά νέα, καθώς έχουν διατυπωθεί επανειλημμένα στα 15 χρόνια που ακολούθησαν τη δημοσίευση των αποτελεσμάτων της δοκιμής. Και αυτό παρά το γεγονός ότι έχουμε απαντήσει σε αυτές τις κριτικές πολλές φορές.»

Ωστόσο, πλέον υπάρχουν στοιχεία ότι η άσκηση προκαλεί παρατεταμένη ανοσολογική, μεταβολική και νευρομυϊκή επιδείνωση σε ανθρώπους με post-exertional malaise που σχετίζεται με ME/CFS. Το βρετανικό National Institute for Health and Care Excellence δεν συνιστά πλέον τη θεραπεία με βαθμιαία αύξηση της άσκησης για το ME/CFS και λέει ότι οι ασθενείς πρέπει να διαχειρίζονται την ενέργειά τους με βάση τα όριά τους, με τη μέθοδο pacing.

Κάτι αντίστοιχο ίσως χρειάζεται τώρα και για ανθρώπους με μακρά covid. Ο Davenport και οι συνεργάτες του έχουν διαπιστώσει ότι άνθρωποι με ME/CFS και μακρά covid εμφανίζουν παρόμοια αδυναμία ανάρρωσης μετά από καταπόνηση. «Αυτά τα δεδομένα δείχνουν ότι πρέπει να είμαστε εξίσου προσεκτικοί με την άσκηση στη μακρά covid όσο έχουμε μάθει να είμαστε στο ME/CFS», λέει ο Davenport. «Δεν ξέρω πόσες φορές χρειάζεται να συνεχίσουμε να βάζουμε το δάχτυλό μας στην πρίζα.»

Η αποσαφήνιση των κινδύνων και των οφελών για κάθε περίπτωση

Το NICE δεν συνιστά τη θεραπεία με βαθμιαία αύξηση της άσκησης για τη μακρά covid, αλλά λέει ότι άλλες παρεμβάσεις άσκησης πρέπει να διερευνηθούν. «Η “μακρά covid” είναι ένας ευρικός όρος», λέει η Dalton. «Το ερώτημα είναι: σε ποιους λειτουργεί η άσκηση ή λειτουργεί σε κανέναν;»

Για παράδειγμα, η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητα της άσκησης μπορεί να εξαρτώνται από την αιτία της μακράς covid σε κάθε άτομο – για κάποιους, μπορεί να οφείλεται στον επίμονο ιό SARS-CoV-2 στο σώμα τους· για άλλους, μπορεί να σχετίζεται με δυσλειτουργία του ανοσοποιητικού, δυσλειτουργία των μιτοχονδρίων ή δυσμενείς αλλαγές στο μικροβίωμά τους. «Για να υπάρχουν πραγματικά αποτελεσματικές μελέτες, πρέπει να γίνει διαχωρισμός σε υποομάδες με βάση τα συμπτώματα ή να υποδιαιρεθεί ο πληθυσμός», λέει ο Tuller.

Εξίσου σημαντικές είναι και οι μελέτες μεγαλύτερης διάρκειας, επειδή η μακρά covid μπορεί να εμφανίζει εξάρσεις και υφέσεις. «Αν βρίσκομαι σε μια πολύ άσχημη υποτροπή, οποιαδήποτε δραστηριότητα με χειροτερεύει ακόμα περισσότερο», λέει η O’Hara. «Αν περιμένετε λίγους μήνες, μπορεί να είμαι πολύ καλύτερα, και αν έκανα μια μελέτη άσκησης σε εκείνη την πορεία, θα φαινόταν ότι η άσκηση λειτουργεί, ενώ στην πραγματικότητα θα βελτιωνόμουν έτσι κι αλλιώς.»

Όσα ξέρουμε για τη μακρά covid – συμπεριλαμβανομένου του πώς να μειώσετε τον κίνδυνο

Κάποιοι άνθρωποι ζουν με μακρά covid εδώ και πέντε χρόνια, όμως ακόμα βρισκόμαστε στα πρώτα βήματα της κατανόησης των ακριβών αιτιών της και του καλύτερου τρόπου αντιμετώπισής της.

Ο Mike Ormerod, που έχει μακρά covid και προσφέρει εθελοντικά βοήθεια στο Long Covid Support, λέει ότι παίρνει ερευνητικά άρθρα που δείχνουν τους κινδύνους της άσκησης όταν υπάρχει post-exertional malaise σε κάθε ιατρικό του ραντεβού. «Μέσα από την ομάδα υποστήριξής μας ακούμε περιστατικά ανθρώπων στους οποίους προτείνεται να κάνουν άσκηση», λέει η O’Hara. «Οι περισσότεροι γιατροί πιστεύουν γενικά ότι η άσκηση είναι καλή για την υγεία, οπότε ενθαρρύνουν τους ανθρώπους να είναι δραστήριοι.»

«Ο κίνδυνος είναι να περάσει το μήνυμα ότι “η άσκηση λειτουργεί για τη μακρά covid”, και αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα επιβλαβές για ανθρώπους που έχουν φαινότυπο τύπου ME», λέει η Dalton.