Οι υγρές κλιματικές περίοδοι δεν έσβησαν τις πυρκαγιές στην κοιλάδα Τουρκάνα της ανατολικής Αφρικής πριν από 1,75 εκατομμύρια χρόνια. Αντίθετα, φαίνεται πως τις ενίσχυσαν. Αυτό δείχνουν χημικά ίχνη από αρχαία φυτά της περιοχής και αυτό το μοτίβο ενδέχεται να επηρέασε την εξέλιξη των προγόνων των ανθρωπιδών μας, ανάμεσά τους και τη χρήση της φωτιάς και των εργαλείων.
Η κοιλάδα Τουρκάνα, πλούσια σε απολιθώματα ανθρωπιδών και αρχαιολογικά ευρήματα, συχνά αποκαλείται «Λίκνο της Ανθρωπότητας» και εδώ και δεκαετίες θεωρείται κομβική για την κατανόηση της ζωής των πρώιμων προγόνων μας. Σε αυτούς περιλαμβάνεται ο Homo erectus, ένα είδος που εμφανίστηκε πριν από περίπου 2 εκατομμύρια χρόνια και θεωρείται ένας από τους αρχαιότερους αναγνωρίσιμα ανθρώπινους προγόνους μας.
Εδώ βρέθηκαν και τα πρώτα πραγματικά σύνθετα λίθινα εργαλεία, σε στρώματα που χρονολογούνται πριν από περίπου 1,76 εκατομμύρια χρόνια. Σε σχέση με τα παλαιότερα εργαλεία, αυτά τα εργαλεία της Αχελαίας ήταν πιο εξελιγμένα και περιλάμβαναν πιο καλοδουλεμένα, πολυχρηστικά χειροπελέκια, χρήσιμα τόσο για τεμαχισμό κρέατος όσο και για επεξεργασία φυτών. Η τεχνολογία της Αχελαίας διατηρήθηκε για τα επόμενα 1,5 εκατομμύρια χρόνια.
Μια ιδέα είναι ότι οι αρχαίοι ανθρωπίδες ανέπτυξαν τη μεγαλύτερη γνωστική ευελιξία που χρειάστηκε για την κατασκευή των εργαλείων της Αχελαίας και για να αρχίσουν να ελέγχουν τη φωτιά ως απάντηση σε δραματικές περιβαλλοντικές μεταβολές και οικοσυστήματα που άλλαζαν γρήγορα. Παρότι προηγούμενες μελέτες έχουν βρει ενδείξεις υπέρ αυτής της «υπόθεσης επιλογής της μεταβλητότητας», το να προσδιοριστεί ακριβώς ποια είδη μεταβαλλόμενων περιβαλλοντικών συνθηκών οδήγησαν σε αυτές τις γνωστικές και τεχνολογικές εξελίξεις αποδείχθηκε δύσκολο.
Τώρα, η Rachel Lupien από το Πανεπιστήμιο Aarhus στη Δανία και η ομάδα της πιστεύουν ότι ίσως έχουν μια απάντηση. Ανέλυσαν χημικές υπογραφές σε ιζήματα που σχηματίστηκαν στην κοιλάδα Τουρκάνα σε μια περίοδο 21.000 ετών, περίπου 1,75 εκατομμύρια χρόνια πριν. Με αυτά τα δεδομένα, μπόρεσαν να ανασυνθέσουν τις βροχοπτώσεις, τη βλάστηση και τα μοτίβα των δασικών πυρκαγιών την εποχή που χρησιμοποιούνταν τα πρώτα εργαλεία της Αχελαίας.
«Επειδή αυτοί οι τρεις ισχυροί δείκτες κλίματος και οικοσυστήματος προέρχονται όλοι από το ίδιο δείγμα, μπορέσαμε να δούμε απευθείας πώς μεταβάλλονται οι μεταξύ τους σχέσεις μέσα στον χρόνο, χωρίς εικασίες», λέει η Lupien.
Τα χημικά ίχνη προέρχονταν από αρχαία κηρώδη καλύμματα φύλλων και από καύση φυτών, αποκαλύπτοντας πώς η βλάστηση μεταβαλλόταν από ξυλώδεις σε χορτώδεις συνθήκες και πώς άλλαζε η ένταση των πυρκαγιών με την πάροδο του χρόνου.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι το τοπίο ήταν κυρίως δασωμένο, με περιορισμένες πυρκαγιές, για τα πρώτα 5.000 χρόνια της υπό μελέτη περιόδου. Στη συνέχεια έγινε πολύ πιο ασταθές για τα επόμενα 5.000 χρόνια, εναλλασσόμενο ανάμεσα σε πολύ ξηρά λιβάδια με περιστασιακές πυρκαγιές, πιθανόν από κεραυνούς, και σε πιο υγρές δασώδεις συνθήκες με σαφώς λιγότερες φωτιές. Όμως, κατά την τελευταία και μεγαλύτερη περίοδο της μελέτης, συνέβη κάτι απροσδόκητο: οι βροχοπτώσεις αυξήθηκαν σημαντικά και επικράτησαν συνθήκες μουσώνα, ενώ αυξήθηκαν και οι πυρκαγιές.
«Βλέπουμε ότι η μεγαλύτερη βροχόπτωση οδηγεί σε περισσότερη βλάστηση, κάτι που επιτρέπει στις φωτιές να καίνε λόγω της αυξημένης βιομάζας», εξηγεί η Lupien. Την ίδια στιγμή, οι περισσότερες φωτιές περιόριζαν την εξάπλωση της βλάστησης, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο. «Αυτό που μπορούμε να πούμε από τα δεδομένα μας είναι ότι, αν οι άνθρωποι αξιοποιούσαν τη φωτιά στην Τουρκάνα, αυτό θα συνέβαινε κατά τη διάρκεια αυτών των υγρών διαστημάτων, όταν οι μουσώνες ήταν εντονότεροι».
«Εδώ αρχίζουμε να βλέπουμε σαφή στοιχεία ότι οι δασικές πυρκαγιές υπήρχαν στον κόσμο τους», λέει ο John Gowlett από το Πανεπιστήμιο του Λίβερπουλ, ο οποίος δεν συμμετείχε στην ανάλυση. Δεν θα ήταν παράξενο, προσθέτει, αν οι αρχαίοι ανθρωπίδες πειραματίζονταν με τη χρήση αυτών των πυρκαγιών για να έχουν καλύτερη πρόσβαση σε πόρους.
Για παράδειγμα, οι συχνές φυσικές φωτιές θα αύξαναν τις ευκαιρίες των ανθρωπιδών για «fire foraging»: να συγκεντρώνουν ζώα ή φυτά που είχαν σκοτωθεί και ψηθεί στις φλόγες. Θα τους έδιναν επίσης τη δυνατότητα να δοκιμάσουν να παίρνουν αναμμένα κλαδιά από φυσικές πυρκαγιές και να τα χρησιμοποιούν για να κρατούν τη φωτιά αναμμένη περισσότερο, ώστε να μπορούν να μαγειρεύουν την τροφή τους.
«Είναι πολύ πιο εύκολο να διατηρήσεις μια φωτιά παρά να την ανάψεις», λέει ο Matt Grove, συν-συγγραφέας της μελέτης από το Πανεπιστήμιο του Λίβερπουλ. «Με αυτόν τον τρόπο, οι ανθρωπίδες θα μπορούσαν να αρχίσουν να απολαμβάνουν τα οφέλη της φωτιάς πολύ πριν μπορέσουν να τη δημιουργήσουν οι ίδιοι».
Νέα στοιχεία δείχνουν ότι η Αραβία δεν ήταν απλώς ενδιάμεσος σταθμός για τους προγονικούς ανθρώπους που έφευγαν από την Αφρική, αλλά μια εύφορη πατρίδα όπου άνθισαν και εξελίχθηκαν.
Μελέτη που δημοσιεύτηκε φέτος παρουσίασε ενδείξεις για αυτή τη χρήση της φωτιάς μεταξύ 1,07 εκατομμυρίων και 1,79 εκατομμυρίων ετών πριν από σήμερα στο Σπήλαιο Wonderwerk της Νότιας Αφρικής. Στην Τουρκάνα, οι πρώτες ενδείξεις για χρήση φωτιάς χρονολογούνται περίπου 1,5 εκατομμύριο χρόνια πριν.
Η εμφάνιση των λίθινων εργαλείων της Αχελαίας σε αυτό το χρονικό διάστημα μπορεί να αποτελεί επιπλέον ένδειξη συμπεριφορικών αλλαγών που συνδέονται με τα εξαιρετικά μεταβλητά περιβάλλοντα μέσα στα οποία εξελίχθηκαν οι αρχαίοι ανθρωπίδες. Ο Rick Potts από το Smithsonian Institution στην Ουάσιγκτον, που διατύπωσε τη δεκαετία του 1990 την υπόθεση της επιλογής της μεταβλητότητας, θεωρεί ότι μια τέτοια σύνδεση είναι εύλογη.
«Αυτό είναι το πρώτο άρθρο που έχω συναντήσει και το οποίο δείχνει την εμφάνιση της Αχελαίας ως απάντηση στην οικολογική μεταβλητότητα και στη διαδικασία της επιλογής της μεταβλητότητας», λέει. «Οι περιοδικές και έντονες φυσικές πυρκαγιές προσφέρουν μια νέα συμβολή».
Quaternary Science Reviews DOI: 10.1016/j.gr.2026.05.014
Το παρόν κείμενο δημιουργήθηκε με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.
