Μια Σουηδή ερευνήτρια προτείνει ότι η συνείδηση δεν είναι απλώς προϊόν του εγκεφάλου, αλλά θεμελιώδες πεδίο που διαπερνά ολόκληρο το σύμπαν — παρόμοιο με το ηλεκτρομαγνητικό ή το πεδίο Higgs. Η θεωρία, που δημοσιεύθηκε στο AIP Advances, συνδυάζει κβαντική φυσική, κοσμολογία και φιλοσοφία σε ένα ενιαίο μαθηματικό πλαίσιο. Δεν υπάρχει ακόμη πειραματική επιβεβαίωση, αλλά η πρόταση ανοίγει νέους δρόμους σε ένα από τα πιο δύσκολα ερωτήματα της επιστήμης.
Το ερώτημα τι είναι η συνείδηση απασχολεί φιλοσόφους και επιστήμονες για αιώνες. Η επικρατούσα άποψη σήμερα είναι σχετικά απλή στη διατύπωσή της: η συνείδηση αναδύεται από την πολυπλοκότητα των νευρωνικών δικτύων του εγκεφάλου, όπως η θερμοκρασία αναδύεται από την κίνηση μορίων. Δεν υπάρχει τίποτα μυστηριώδες — μόνο βιολογία αρκετά περίπλοκη ώστε να παράγει υποκειμενική εμπειρία. Αυτή η εξήγηση, όμως, αφήνει αναπάντητο το βαθύτερο ερώτημα: γιατί υπάρχει καθόλου κάτι που «νιώθεται» από μέσα;
Η Maria Strømme, ερευνήτρια στη Σουηδία, επιχειρεί να απαντήσει με έναν τρόπο που ξεφεύγει από τα συνηθισμένα όρια της νευροεπιστήμης. Στη μελέτη της, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό AIP Advances, προτείνει ότι η συνείδηση δεν είναι παράγωγο της ύλης αλλά θεμελιώδες συστατικό της πραγματικότητας — ένα πεδίο που υπήρχε πριν ακόμη από τον χώρο και τον χρόνο. Στις εξισώσεις της το συμβολίζει με το γράμμα Φ.
Η αναλογία με τη φυσική είναι σκόπιμη. Στην κβαντική θεωρία πεδίου, τα σωματίδια δεν είναι αυτόνομες οντότητες αλλά τοπικές διεγέρσεις θεμελιωδών πεδίων που διαπερνούν ολόκληρο το σύμπαν. Το ηλεκτρόνιο, για παράδειγμα, είναι μια «ανατάραξη» του ηλεκτρονικού πεδίου. Η Strømme προτείνει κάτι ανάλογο για τη συνείδηση: κάθε ατομική συνείδηση — η δική σου, η δική μου — θα μπορούσε να είναι μια προσωρινή τοπική εκδήλωση ενός καθολικού πεδίου συνείδησης.
Το θεωρητικό πλαίσιο στηρίζεται σε τρεις βασικές αρχές: μια παγκόσμια νόηση που λειτουργεί ως δημιουργική βάση της πραγματικότητας, μια παγκόσμια συνείδηση που εκφράζει την ικανότητα εμπειρίας, και τη σκέψη ως μηχανισμό που μετατρέπει δυνατότητες σε συγκεκριμένες εμπειρίες. Για να εξηγήσει πώς από ένα ενιαίο πεδίο προκύπτει η διαφοροποιημένη πραγματικότητα που βλέπουμε, η ερευνήτρια χρησιμοποιεί εργαλεία από την κοσμολογία — κβαντικές διακυμάνσεις και αυθόρμητη θραύση συμμετρίας, τις ίδιες διαδικασίες που περιγράφουν τη δημιουργία σωματιδίων και δυνάμεων στα πρώτα κλάσματα του δευτερολέπτου μετά τη Μεγάλη Έκρηξη.
Η φιλοσοφική συνέπεια αυτής της προσέγγισης είναι εντυπωσιακή — και αμφιλεγόμενη. Αν η ατομική συνείδηση είναι τοπική εκδήλωση ενός ευρύτερου πεδίου, τότε ο θάνατος δεν σημαίνει εξαφάνιση αλλά επιστροφή στο καθολικό. Είναι μια ιδέα που ηχεί οικεία από τη φιλοσοφία και τη θρησκεία, αλλά εδώ διατυπώνεται σε μαθηματική γλώσσα.
Οι επιστήμονες που σχολιάζουν τη μελέτη είναι προσεκτικοί. Δεν υπάρχει κανένα πειραματικό δεδομένο που να επιβεβαιώνει την ύπαρξη αυτού του πεδίου, και η θεωρία παραμένει στο επίπεδο του μαθηματικού και φιλοσοφικού πλαισίου. Στην ιστορία της επιστήμης, τέτοιες τολμηρές προτάσεις άλλοτε εγκαταλείφθηκαν σιωπηλά και άλλοτε άνοιξαν δρόμους που κανείς δεν περίμενε. Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό: είναι η συνείδηση ένα ατύχημα της βιολογίας ή κάτι που ήταν πάντα εκεί, υφαντό στον ιστό του σύμπαντος;
