ΝΕΑ ΥΟΡΚΗ (AP) — Αν ανήκετε στους αναγνώστες που αγάπησαν την «Οδύσσεια» μέσα από τη μετάφραση της Emily Wilson το 2017, ίσως εκπλαγείτε: ετοιμάζεται να την ξαναμεταφράσει από την αρχή.
«Είναι μια πλήρης επαναμετάφραση. Δεν είναι αναθεώρηση της παλιάς εκδοχής», λέει στην Associated Press σε πρόσφατη συνέντευξη μέσω Zoom από το σπίτι της στη Φιλαδέλφεια, όπου διδάσκει κλασικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια. «Έχω φτάσει περίπου στη μέση».
Η έκδοσή της, που θεωρήθηκε η πρώτη σημαντική αγγλόφωνη μετάφραση του ομηρικού έπους από γυναίκα, είχε ήδη γίνει μπεστ σέλερ και σημείο πολιτισμικής αντιπαράθεσης πριν από την κυκλοφορία της μπλοκμπάστερ διασκευής του Christopher Nolan. Η ίδια λέει ότι οι μέθοδοί της έχουν ωριμάσει και ότι με την απόσταση του χρόνου βλέπει ορισμένα ελαττώματα — για παράδειγμα, ότι υπερχρησιμοποίησε τη λέξη “slave” ενώ στα αρχαία ελληνικά υπήρχαν διαφορετικοί όροι για κατηγορίες υποδουλωμένων ανθρώπων. Η νέα έκδοση θα είναι μεγαλύτερη και θα αποτυπώνει καλύτερα τους διαφορετικούς κοινωνικούς κόσμους του ομηρικού ποιήματος.
Συγγραφείς και ποιητές, από τον Henry James έως τον Walt Whitman, έχουν ξαναδουλέψει πρώιμα έργα τους. Οι μεταφραστές όμως σπάνια ξεκινούν από την αρχή ένα εκτενές κείμενο — ιδίως μέσα σε μία δεκαετία από την πρώτη ολοκλήρωση, και ακόμη περισσότερο όταν η μετάφραση έχει τη διαδρομή της «Οδύσσειας» της Wilson.
«Δυσκολεύομαι να βρω προηγούμενο παράδειγμα», λέει η Kate Deimling, επικεφαλής του λογοτεχνικού τμήματος της American Translators Association. «Δεν είναι ασυνήθιστο οι μεταφραστές να επιστρέφουν για διορθώσεις ή επιμέλειες σε επόμενες εκδόσεις, αλλά αυτό δεν είναι το ίδιο με επαναμετάφραση».
Στο ερώτημα πώς αντέδρασε ο εκδότης της, η Wilson παραδέχεται ότι η απόφαση ήταν «πολύ αμφιλεγόμενη». Γνωρίζει καλά, λέει, ότι δύο πρόσφατες εκδόσεις από την ίδια μεταφράστρια θα δυσκολέψουν τους διδάσκοντες και ελπίζει να μη «μουρμουρίζουν» το όνομά της. Ο επιμελητής της στη Liveright Publishing, Peter Simon, ανέφερε σε δήλωση ότι, εφόσον έχει «αφιερώσει τόσο πολύ από τη ζωή και την έρευνά της στην ‘Οδύσσεια’ … η νέα της προσέγγιση προορίζεται να είναι συναρπαστική».
Η φήμη είχε κρίσιμη σημασία για τους αρχαίους Έλληνες, και η Wilson είναι από τις λίγες κλασικές φιλόλογους με άμεση εμπειρία δημόσιας προβολής. Η μετάφρασή της του 2017 επαινέθηκε επειδή έκανε την «Οδύσσεια» πιο σύγχρονη και προσιτή, αλλά δέχτηκε και διαδικτυακή κριτική ως «woke». Έχει πλέον πουλήσει πάνω από ένα εκατομμύριο αντίτυπα, και η ίδια βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο συζητήσεων.
Ο Nolan είχε επικαλεστεί τη μετάφρασή της και την εναρκτήρια φράση «Tell me about a complicated man» ως έμπνευση για την ταινία του. Η Wilson, που λέει ότι «μάλλον» θα αφήσει αμετάβλητη τη φράση στη νέα έκδοση, δεν ανταπέδωσε τον θαυμασμό. Σε συνεντεύξεις της στο AP και αλλού, καθώς και σε κριτικό της κείμενο στο London Review of Books, χαρακτήρισε την ταινία πομπώδη και επιφανειακή και, κατά διαστήματα, ασυνεχή.
Η αντίδρασή της προκάλεσε εκτενείς — ακόμη και εμμονικές — υπερασπίσεις και επικρίσεις, μεταξύ άλλων από την Joyce Carol Oates, που της καταλόγισε «υπεροπτική ανωτερότητα». Ο Nolan δεν έχει απαντήσει ευθέως, αν και, σε συνέντευξή του στον podcaster Zhong Shu, πήρε θέση κατά της «ερασιτεχνικής κριτικής», θεωρώντας ότι της λείπει το κινηματογραφικό υπόβαθρο που είναι απαραίτητο για την κατανόηση της γλώσσας του σινεμά.
Η ανανεωμένη της προβολή συμπίπτει με την κυκλοφορία του νέου της δοκιμιακού τόμου, που είχε σχεδιαστεί πριν από την ταινία του Nolan: «Crossing the Wine-Dark Sea: Journeys Through Ancient Literature», ο οποίος κυκλοφορεί την Τρίτη με οπισθόφυλλα από τον Salman Rushdie και τη συγγραφέα του «Song of Achilles», Madeline Miller. Περιλαμβάνει εκτενές κεφάλαιο για τη μετάφραση της «Οδύσσειας», με αυστηρές αποτιμήσεις σύγχρονων εκδόσεων από τον Daniel Mendelsohn και τον αείμνηστο Robert Fagles. Άλλα κεφάλαια αναφέρονται στο «slut-shaming» της Ωραίας Ελένης, αποτίουν φόρο τιμής στον Ρωμαίο ποιητή Κατουλλό και επισημαίνουν πώς ορισμένα από τα διασημότερα λόγια του Robert F. Kennedy — όταν επικαλέστηκε τον Αισχύλο μετά τη δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ — αντήχησαν μια κακή μετάφραση της Edith Hamilton.
Στη συνέντευξή της, η Wilson μίλησε επίσης για τη σχέση της με τη διασημότητα, την απαρέσκειά της για τα βιβλία «Percy Jackson» του Rick Riordan (ο Riordan, μέσω εκπροσώπου του στην Penguin Random House, αρνήθηκε να σχολιάσει) και την ανανεωμένη εκτίμησή της για τη στωική φιλοσοφία.
Η συζήτηση που ακολουθεί έχει επιμεληθεί για συντομία και σαφήνεια.
AP: Στο δοκίμιό σας για τη μετάφραση της «Οδύσσειας» γράφετε ότι η μετάφραση του Robert Fagles είναι «πολύ δυνατή, ζωηρή και φλύαρη, οπότε δεν εκπλήσσει που παραμένει μπεστ σέλερ στις ΗΠΑ». Καθώς κι εσείς είστε μπεστ σέλερ, ποια στοιχεία θεωρείτε ότι φέρατε στο βιβλίο σας;
WILSON: Επιδίωκα την αρχαία ιδέα της «enargeia», της ζωντάνιας∙ εκείνο το είδος συναισθηματικής επίδρασης, της άμεσης συναισθηματικής σχέσης, του ρυθμού της αφήγησης, της αίσθησης ότι μπορείς να καταλάβεις πλήρως πώς νιώθει κάθε χαρακτήρας κάθε φορά που μιλά.
AP: Ένα θέμα που διατρέχει τα δοκίμιά σας είναι πόσο λάθος μπορεί να κάνουμε με τους Έλληνες, όπως ο Robert Kennedy που παρέθεσε λάθος τον Αισχύλο επειδή διάβαζε τα δημοφιλή κείμενα της Edith Hamilton, τα οποία έχουν και τα ίδια πολλές ανακρίβειες.
WILSON: Μέρος του θέματος του βιβλίου δεν είναι απλώς ότι κάνουμε λάθη — ίσως μπορούμε να τα διορθώσουμε — αλλά ότι τα συγκεκριμένα είδη λαθών που κάνουν λόγιοι, μεταφραστές, δημοφιλογράφοι ή διδάσκοντες όπως η Hamilton καθορίζονται πολύ από την εποχή τους. Προφανώς, κι εγώ κάνω λάθη. Θα προσεγγίσω τον Όμηρο και συνολικά την αρχαιότητα με συγκεκριμένες έγνοιες, διαφορετικές από εκείνες ενός ομηριστή ή μεταφραστή πριν από 50 ή 100 χρόνια.
AP: Σε πολλά δοκίμια, είστε ιδιαίτερα συνειδητή στο να φέρνετε τον αρχαίο κόσμο στο παρόν. Στο κείμενό σας για τον Στωικισμό («Chill Out with the Stoics»), ξεκινάτε γράφοντας, «Ο Στωικισμός είναι στην επικαιρότητα». Είστε πιο πολύ Στωική τώρα απ’ ό,τι πριν από έναν μήνα;
WILSON: Είμαι αρκετά καχύποπτη απέναντι στην ιδέα ότι μέσω της φιλοσοφίας μπορείς να έχεις ασφάλεια. Οι τελευταίες εβδομάδες έδειξαν ξεκάθαρα ότι δεν ελέγχω πώς θα υποδεχτεί ο κόσμος τη δουλειά μου. Μπορώ να γράψω ένα δοκίμιο· ο κόσμος θα κάνει ό,τι θέλει. Θα έχουν τις δικές τους απόψεις για μένα. Δεν έχω κανέναν έλεγχο. Νομίζω πως με ορισμένους τρόπους είναι μια χρήσιμη υπενθύμιση της αδυναμίας που φέρνει η επίγνωση «Θα με παρεξηγήσουν. Θα με διαβάσουν λάθος. Κάποιοι θα με μισήσουν». Πρέπει να το αποδεχτώ.
AP: Τι ήταν αυτό στην αρχαία Ελλάδα που σας τράβηξε, αντί για την Ελισαβετιανή Αγγλία ή τη Γαλλία του 18ου αιώνα;
WILSON: Το βλέπω ως ένα είδος πνευματικής απληστίας. Μελετώντας την αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη, ενδιαφέρομαι επίσης για το πώς αυτοί οι πολιτισμοί ξανασχεδιάστηκαν, ξαναφαντάστηκαν σε καθεμία από τις μεταγενέστερες περιόδους.
AP: Στο βιβλίο σας επικρίνετε τα «Percy Jackson» του Rick Riordan. Σας απωθεί μια συγκεκριμένη ιδεολογία.
WILSON: Πολλοί φοιτητές μου τα λατρεύουν. Αν τα είχα διαβάσει παιδί, ίσως να ήμουν θαυμάστρια. Δεν είναι σχεδιασμένα για ενήλικο λογοτεχνικό αναγνώστη. Ιδίως στο πρώτο «Percy Jackson», το «The Lightning Thief», υπάρχει έντονα η ιδεολογία: «Να εδώ ένα λευκό αγόρι στην Αμερική που θα συσπειρώσει ολόκληρο τον δυτικό πολιτισμό, και θα υπάρξει ένα ηρωικό ταξίδι, που στην ουσία θα είναι ο ηρωισμός της αμερικανικής ιδιαιτερότητας». Και θεωρώ ότι αυτό είναι ιδεολογικά και ιστορικά αρκετά αμφισβητήσιμο.
AP: Στο κεφάλαιο για την κωμωδία στην αρχαία Ελλάδα, ξεκινάτε με αναφορά στο «WAP» της Cardi B (και της Megan Thee Stallion). Σας συμβαίνει συχνά να βλέπετε κάτι στη σύγχρονη κουλτούρα και να σκέφτεστε, «Αυτό μου θυμίζει κάτι από την αρχαιότητα»;
WILSON: Μου συμβαίνει συνέχεια. Ναι. Δεν είναι απαραίτητα ρητό μοτίβο στο βιβλίο, αλλά θέλω διαρκώς να το κάνω αυτό, να υπονοώ ότι μπορούμε να βρούμε ηχώ της αρχαιότητας σε μέρη που δεν το περιμένουμε. Χρησιμοποιώ τη συζήτηση για το «WAP» και το χιπ χοπ ως αφορμή για να μιλήσω για την αρχαία κωμική ποίηση. Το βασικό μου σημείο δεν είναι μόνο ότι υπάρχει πολλή χυδαιότητα και στα δύο, αλλά και πολλή ποιητική και στα δύο. Κι αν ανατρέψουμε τις προσδοκίες μας για την αρχαιότητα, μπορούμε να ανατρέψουμε και τις προσδοκίες μας για τη νεωτερικότητα.
Το παρόν κείμενο δημιουργήθηκε με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.
