Καθώς μεγαλώνουμε, η επεισοδιακή μνήμη μας —η οποία ελέγχεται από την περιοχή του ιππόκαμπου— τείνει σταδιακά να εξασθενεί. Πρόκειται για τη μνήμη που συνδέεται με συγκεκριμένες λεπτομέρειες, όπως πού είναι παρκαρισμένο το αυτοκίνητο ή τι ώρα είναι ένα ραντεβού.
Στα γηρατειά, η σημασιολογική μνήμη, που ελέγχεται από τον μετωπιαίο φλοιό, τείνει να γίνεται πιο κυρίαρχη. Αυτή είναι η μνήμη της συνολικής εικόνας, της γενικής γνώσης και της ουσίας των πραγμάτων, όπως οι κανόνες του χόκεϊ ή οι πρωτεύουσες των χωρών.
Η καθιερωμένη άποψη στους νευροεπιστήμονες είναι εδώ και καιρό ότι αυτή η μετατόπιση του εγκεφάλου αποτελεί έναν τρόπο προσαρμογής στη σταδιακή φθορά και καταπόνηση των νευρώνων: έναν αντισταθμιστικό μηχανισμό.
Τι θα συνέβαινε όμως αν δεν πρόκειται για αντίδραση στη φθορά, αλλά για μια συνειδητή επιλογή που ταιριάζει καλύτερα στους μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους, οι οποίοι έχουν συγκεντρώσει πολύ περισσότερη πληροφορία στον εγκέφαλό τους από τους νεότερους;
Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Αριζόνα δημοσίευσαν τώρα μελέτη στο Perspectives on Psychological Science, υποστηρίζοντας ότι η μετατόπιση από τον ιππόκαμπο στον μετωπιαίο φλοιό μπορεί να σημαίνει πως ο εγκέφαλος βελτιστοποιεί τον εαυτό του, αντί να υποχωρεί.
«Οι επικρατούσες θεωρίες για τη γνωστική γήρανση περιγράφουν τα τελευταία χρόνια της ζωής ως περίοδο αντισταθμιστικής έκπτωσης – μια προσπάθεια διατήρησης της απόδοσης παρά τη σταδιακή νευρωνική φθορά», γράφουν οι ερευνητές στην εργασία τους.
«Προτείνουμε αντίθετα ότι η γήρανση αποτελεί συνέχεια της ανάπτυξης: μια γενετικά διατηρημένη, προσαρμοστική αναδιοργάνωση των συστημάτων μνήμης, που παραλληλίζει τις μεταβάσεις του εγκεφάλου στα πρώτα στάδια της ζωής».
Οι ερευνητές παραπέμπουν σε αρκετές προηγούμενες μελέτες για να στηρίξουν την άποψή τους. Για παράδειγμα, υπάρχουν πολλά στοιχεία ότι αντίστοιχες αλλαγές συμβαίνουν και σε άλλες περιόδους της ζωής: στην παιδική ηλικία, η ίδια μετατόπιση γίνεται, αλλά προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Υπάρχει επίσης η εκτίμηση ότι αυτές οι αλλαγές που σχετίζονται με την ηλικία δεν αποτυπώνουν μια γενική απώλεια νευρωνικής πλαστικότητας, αλλά έναν τρόπο ανακατανομής των πόρων.
Είναι γνωστό ότι ο ιππόκαμπος απαιτεί ιδιαίτερα πολλή ενέργεια, οπότε ο εγκέφαλος μπορεί να εξοικονομεί πόρους για όταν είναι πραγματικά απαραίτητοι.
Ισχύει επίσης ότι ορισμένα τμήματα της εγκεφαλικής συνδεσιμότητας ενισχύονται στην τρίτη ηλικία, ενισχύοντας την ιδέα ότι ο εγκέφαλος δεν αποτυγχάνει, αλλά προσαρμόζεται με ευφυή τρόπο.
Η μελέτη εντοπίζει παραλληλισμούς και στο ζωικό βασίλειο. Καθώς οι αρουραίοι μεγαλώνουν, βασίζονται περισσότερο σε ό,τι τους είναι γνώριμο, ενώ οι θηλυκοί αφρικανικοί ελέφαντες γίνονται στην τρίτη ηλικία «αποθήκες κοινωνικής γνώσης» — άρα συμβαίνει το ίδιο και σε εμάς;
«Συνολικά, τα ευρήματα από τη βιβλιογραφία για τα ζώα δείχνουν ότι η αναδιοργάνωση του συστήματος μνήμης κατά τη γήρανση μπορεί να μην είναι αποκλειστικά ανθρώπινο φαινόμενο, αλλά μια γενική αρχή σε είδη με μεγάλη διάρκεια ζωής και πολύπλοκες κοινωνικές δομές», γράφουν οι ερευνητές.
Μπορεί να υπάρχει και εξελικτικός λόγος πίσω από όλα αυτά: για όσους από εμάς φτάνουμε τυχεροί σε μεγάλη ηλικία, προτεραιότητα γίνεται η μετάδοση της πληροφορίας και όχι η απομνημόνευση των λεπτομερειών της καθημερινότητας.
Η θέση που προτείνει η μελέτη δεν αλλάζει μόνο τον τρόπο με τον οποίο αξιολογείται η γήρανση του εγκεφάλου, αλλά μπορεί να προσφέρει και περισσότερη εικόνα για παθήσεις που σχετίζονται με την ηλικία, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ. Για παράδειγμα, θα μπορούσε να βοηθήσει ώστε τα πραγματικά σημάδια της νόσου να διακρίνονται πιο εύκολα από αλλαγές στον εγκέφαλο που είναι στην πραγματικότητα φυσικές και θετικές.
Δεδομένου ότι η νόσος Αλτσχάιμερ συνδέεται με υπερδραστήριο ιππόκαμπο στα αρχικά της στάδια, είναι επίσης πιθανό η ασθένεια να εκτροχιάζει τη φυσική και ωφέλιμη μετατόπιση στις προτεραιότητες του εγκεφάλου που θα έπρεπε να συμβαίνει.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η μελέτη δεν συγκεντρώνει νέα δεδομένα, αλλά επανερμηνεύει υπάρχουσες έρευνες για να διατυπώσει ένα ισχυρό επιχείρημα.
Το επόμενο βήμα για αυτό που οι ερευνητές αποκαλούν υπόθεση της προσαρμοστικής γήρανσης θα είναι η παρακολούθηση αληθινών ανθρώπων στον χρόνο, ώστε να αναλυθούν οι αλλαγές στον εγκέφαλο και να διαπιστωθεί αν υπάρχουν σημάδια αυτής της ανακατανομής. Αν ναι, αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια νέα οπτική για τη γήρανση του εγκεφάλου και για την αντιμετώπιση ηλικιακών παθήσεων.
«Αν αντιμετωπίζουμε τη φυσιολογική γήρανση ως μια ιστορία μόνο παρακμής, χάνουμε πραγματικά τη μεγάλη εικόνα», είπε ο ψυχολόγος Fabian-Xosé Fernandez στη Linda Wang, στο Association for Psychological Science.
«Ο ηλικιωμένος εγκέφαλος είναι βελτιστοποιημένος για διαφορετικά πράγματα από τον νεότερο εγκέφαλο, κυρίως για τη διάδοση της αποθηκευμένης εμπειρίας και των κοινωνικών σχέσεων».
Η έρευνα δημοσιεύτηκε στο Perspectives on Psychological Science.
Το παρόν κείμενο δημιουργήθηκε με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.
