Μετάβαση στο περιεχόμενο
Wednesday 18 November

Δακτύλιοι δέντρων, πάγοι και η Αφροδίτη βάζουν ημερομηνία στην πτώση της Βαβυλώνας

Δακτύλιοι δέντρων, πάγοι και η Αφροδίτη βάζουν ημερομηνία στην πτώση της Βαβυλώνας
Εικόνα δημιουργημένη με AI από τον εκδότη — Εικονογράφηση AI, όχι φωτογραφία γεγονότος.

Πότε ακριβώς βασίλεψε ο Χαμουραμπί; Πότε έπεσε η Βαβυλώνα; Για περισσότερο από έναν αιώνα οι ιστορικοί της αρχαίας Εγγύς Ανατολής δεν μπορούσαν να απαντήσουν με βεβαιότητα, και οι διαφορετικές εκδοχές απείχαν μεταξύ τους πάνω από ενάμιση αιώνα. Μια νέα μελέτη στο επιστημονικό περιοδικό PNAS, με επικεφαλής τη δενδροχρονολόγο Charlotte Pearson του Πανεπιστημίου της Αριζόνα, φέρνει τη διαφορά αυτή σε επίπεδο λίγων ετών.

Η ομάδα συνδύασε ραδιοάνθρακα από μεμονωμένους ετήσιους δακτυλίους αρχαίων δοκαριών της Ανατολίας με ίχνη ηφαιστειακών εκρήξεων στους πολικούς πάγους. Το συμπέρασμα, όπως το συνοψίζει η περίληψη της εργασίας, στηρίζει «ισχυρά» τη λεγόμενη μέση-χαμηλή χρονολόγηση: ο Χαμουραμπί διανύει το 32ο έτος της βασιλείας του γύρω στο 1754 π.Χ. και το παλαιοβαβυλωνιακό βασίλειο καταρρέει γύρω στο 1587 π.Χ.

Με μια ματιά

  • Ραδιοάνθρακας από μεμονωμένους δακτυλίους δοκαριών της Ανατολίας «κλείδωσε» μια συνεχή χρονολογική σειρά από το 2072 έως το 744 π.Χ.
  • Τα στοιχεία στηρίζουν τη μέση-χαμηλή χρονολόγηση, με την πτώση της Βαβυλώνας γύρω στο 1587 π.Χ.
  • Η ίδια σειρά καταγράφει σοβαρή ξηρασία το 1194–1192 π.Χ., λίγο πριν από την καταστροφή της χεττιτικής πρωτεύουσας Χαττούσα.

Το πρόβλημα των «κυμαινόμενων» αιώνων

Οι Μεσοποτάμιοι άφησαν πλούσια αρχεία: καταλόγους βασιλέων, λίστες επωνύμων αξιωματούχων για κάθε χρονιά, συμβόλαια και επιστολές. Μέσα σε αυτά η σχετική σειρά των γεγονότων είναι σε μεγάλο βαθμό γνωστή. Το δύσκολο είναι η «άγκυρα»: σε ποιο έτος του δικού μας ημερολογίου αντιστοιχεί η αλυσίδα.

Βασικό εργαλείο ήταν επί δεκαετίες η λεγόμενη Πινακίδα της Αφροδίτης του Αμμισαντουκά, αστρονομικές παρατηρήσεις των εμφανίσεων και εξαφανίσεων του πλανήτη στα χρόνια ενός από τους τελευταίους βασιλείς της δυναστείας του Χαμουραμπί. Η κίνηση της Αφροδίτης όμως επαναλαμβάνεται σε κύκλους περίπου οκτώ ετών, οπότε οι παρατηρήσεις ταιριάζουν σε περισσότερες από μία χρονιές. Έτσι γεννήθηκαν οι ανταγωνιστικές «υψηλή», «μέση», «χαμηλή» και «υπερχαμηλή» χρονολογήσεις. Σύμφωνα με το ORF, οι εκτιμήσεις για τα ίδια γεγονότα διέφεραν κατά 150 έως 230 χρόνια.

Το διακύβευμα δεν περιορίζεται στη Βαβυλώνα. Η Μεσοποταμία είναι κόμβος: οι επαφές της με την Αίγυπτο, την Ανατολία, τη Συρία και, έμμεσα, με το Αιγαίο σημαίνουν ότι ένα λάθος εδώ μετατοπίζει χρονολογίες σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο. «Η εδραίωση της σωστής χρονολόγησης έχει συνέπειες πολύ πέρα από τη Μεσοποταμία», δήλωσε η Pearson.

Πώς δουλεύει η «σφραγίδα» του ραδιοάνθρακα

Η παραδοσιακή ραδιοχρονολόγηση δίνει ένα εύρος ετών με αβεβαιότητα δεκαετιών. Η ομάδα ακολούθησε άλλη οδό. Μέτρησε τον ραδιοάνθρακα σε κάθε ετήσιο δακτύλιο ξεχωριστά, ώστε να προκύψει ένα «μοτίβο» διακυμάνσεων χρόνο με τον χρόνο. Το μοτίβο αυτό συγκρίθηκε με καμπύλη αναφοράς από 735 μετρήσεις σε δέντρα γνωστής ηλικίας. Σύμφωνα με το ORF, ανάμεσά τους ήταν ελβετικά πεύκα (Pinus cembra) από την κοιλάδα Ötztal του Τιρόλου και βελανιδιές από τη Γερμανία. Οι μετρήσεις έγιναν στο ETH της Ζυρίχης.

Το υλικό από την Ανατολία προήλθε από δοκάρια ανακτόρων και κτιρίων σε θέσεις όπως το Κιούλτεπε (αρχαία Κάνες), το Ατζεμχογιούκ, το Πόρσουκ και το Γόρδιο. Το αποτέλεσμα είναι μια συνεχής σειρά δακτυλίων από το 2072 έως το 744 π.Χ. Στο Κιούλτεπε, ξύλα από το ανάκτορο του βασιλιά Βαρσάμα κόπηκαν το 1837–1836 π.Χ. Στο Ατζεμχογιούκ, δοκάρια του ανακτόρου Σαρίκαγια χρονολογούνται στο 1778 π.Χ.

Εδώ βρίσκεται η γέφυρα προς τη Μεσοποταμία. Οι θέσεις αυτές ήταν κομμάτι του παλαιοασσυριακού εμπορικού δικτύου, και τα αρχεία τους δένονται με τις ασσυριακές λίστες επωνύμων. Όταν ένα ανάκτορο χρονολογείται με ακρίβεια έτους από τα ξύλα του, κλειδώνει μαζί του και ο ασσυριακός, άρα και ο βαβυλωνιακός, χρονολογικός σκελετός.

Οκτώ χρόνια και ένα ηφαίστειο στην Αλάσκα

Τα δέντρα από μόνα τους δεν μπορούσαν να ξεχωρίσουν δύο παραλλαγές της μέσης χρονολόγησης που απέχουν μόλις οκτώ χρόνια, τον ίδιο κύκλο της Αφροδίτης. Για το τελευταίο βήμα, οι ερευνητές στράφηκαν στον ουρανό και στους πάγους.

Κατά την παρουσίαση της μελέτης, ορισμένες βαβυλωνιακές παρατηρήσεις της Αφροδίτης φαίνεται να καταγράφουν ασυνήθιστη ατμοσφαιρική θολότητα, μια υπόθεση που είχαν διατυπώσει παλαιότερα άλλοι ερευνητές. Μόνο με τη μέση-χαμηλή χρονολόγηση οι «θολές» χρονιές συμπίπτουν με ένα μεγάλο ηφαιστειακό γεγονός που καταγράφεται στους πολικούς πάγους: την έκρηξη Aniakchak II στην Αλάσκα, γύρω στο 1628–1627 π.Χ., μία από τις μεγαλύτερες των τελευταίων 4.000 ετών. Ένας ανεξάρτητος έλεγχος από την Αίγυπτο συμφωνεί: το 1754 π.Χ. για το 32ο έτος του Χαμουραμπί βρίσκεται κοντά στις εκτιμήσεις για τον φαραώ Νεφερχοτέπ Α΄.

Η σημαντική επιφύλαξη αφορά ακριβώς αυτό το βήμα. Η σύνδεση με την Αφροδίτη και το ηφαίστειο στηρίζει την επιλογή ανάμεσα στις δύο μέσες παραλλαγές, αλλά βασίζεται σε ανάγνωση των παρατηρήσεων που δεν είναι καθολικά αποδεκτή. Τα στοιχεία των δέντρων από μόνα τους δείχνουν προς την περιοχή της μέσης χρονολόγησης, όχι όμως σε μία μόνο εκδοχή της.

Η ξηρασία των Χετταίων και τα ανοιχτά ερωτήματα

Η σειρά δακτυλίων δεν είναι μόνο ημερολόγιο, είναι και αρχείο κλίματος. Τα στοιχεία από το Γόρδιο δείχνουν μια περίοδο ξηρασίας στην Ανατολία από το 1228 έως το 1188 π.Χ., με ιδιαίτερα σοβαρή πολυετή ξηρασία το 1194–1192 π.Χ. Λίγο αργότερα η Χαττούσα, πρωτεύουσα των Χετταίων, λεηλατήθηκε και κάηκε.

Η χρονική σύμπτωση είναι εντυπωσιακή, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη αιτίας. Η κατάρρευση της Ύστερης Εποχής του Χαλκού στην Ανατολική Μεσόγειο αποδίδεται σε συνδυασμό παραγόντων. Αυτό που προσφέρει η νέα δουλειά είναι ένα ακριβές χρονικό πλαίσιο για να ελεγχθούν οι υποθέσεις.

Για τους αρχαιολόγους, η πιο άμεση συνέπεια είναι πρακτική. Όπως είπε στο αυστριακό πρακτορείο APA ο Kurt Nicolussi του Πανεπιστημίου του Ίνσμπρουκ, τα δεδομένα μπορούν πλέον να χρησιμοποιηθούν για δείγματα από οπουδήποτε στον κόσμο. Η μέθοδος του ραδιοάνθρακα ανά έτος μετατρέπει τα αρχαία ξύλα σε «ρολόγια» ακριβείας, εφόσον υπάρχει αρκετά μεγάλη ακολουθία δακτυλίων.

Μένουν όμως ανοιχτά ζητήματα. Οι νέες μετρήσεις δεν έχουν ακόμη ενσωματωθεί στη διεθνή καμπύλη βαθμονόμησης. Οι ίδιοι οι ερευνητές σημειώνουν ότι το πόρισμα αφορά κυρίως την περίοδο περίπου 2000–1500 π.Χ. και ότι χρονολογίες εκτός αυτού του διαστήματος χρειάζονται περαιτέρω έλεγχο. Η μέση-χαμηλή χρονολόγηση έχει πλέον το ισχυρότερο επιχείρημα υπέρ της, αλλά η συζήτηση θα συνεχιστεί στις λεπτομέρειες.

Πηγές

Δείτε τα AI Editorial Guidelines.

Περισσότερα από Science

Όλα →