Η μητρική θνησιμότητα αυξάνεται σε ΗΠΑ και Βρετανία, παρά το γεγονός ότι 8 στους 10 θανάτους είναι αποτρέψιμοι. Πίσω από τους αριθμούς κρύβεται κάτι βαθύτερο από αστοχίες του συστήματος υγείας: η χρόνια βιολογική φθορά που προκαλεί η φτώχεια, ο ρατσισμός και η κοινωνική περιθωριοποίηση. Ένα φαινόμενο που οι επιστήμονες ονομάζουν “weathering” — και που επιταχύνει κυριολεκτικά τη γήρανση του σώματος.
Στις ΗΠΑ, η μητρική θνησιμότητα σχεδόν διπλασιάστηκε στις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, μετά από χρόνια βελτίωσης, οι αριθμοί έχουν ξαναρχίσει να ανεβαίνουν. Και στις δύο χώρες, οι αναλύσεις καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα: το 80% αυτών των θανάτων ήταν αποτρέψιμοι. Η πανδημία επιδείνωσε την κατάσταση, αλλά δεν την προκάλεσε — η τάση προϋπήρχε.
Τα προβλήματα στα συστήματα υγείας είναι πραγματικά και τεκμηριωμένα. Στις ΗΠΑ, το 36% των κομητειών — κυρίως αγροτικές περιοχές — δεν έχει πλέον κανέναν πάροχο μαιευτικής φροντίδας. Στη Βρετανία, τα μισά μαιευτήρια του NHS κρίνονται κάτω από τα αποδεκτά πρότυπα, ενώ η έλλειψη μαιών έχει φτάσει σε επίπεδα κρίσης. Γιατροί και μαίες εγκαταλείπουν το επάγγελμα, απεργούν ή μεταναστεύουν. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα που καταρρέει αθόρυβα, ενώ οι ανάγκες αυξάνονται.
Όμως πίσω από τις αστοχίες του συστήματος υπάρχει κάτι ακόμα πιο θεμελιακό. Οι υψηλότεροι δείκτες θνησιμότητας συγκεντρώνονται σταθερά στις ίδιες ομάδες: μειονότητες, εργατική τάξη, οικονομικά αποκλεισμένοι πληθυσμοί. Και η επιστήμη έχει αρχίσει να εξηγεί γιατί. Η χρόνια έκθεση σε στρεσογόνους παράγοντες — υλική στέρηση, περιβαλλοντική τοξικότητα, διακρίσεις, ψυχοκοινωνική πίεση — ενεργοποιεί διαρκώς τον μηχανισμό στρες του οργανισμού. Με την πάροδο του χρόνου, αυτή η συσσωρευμένη φθορά αφήνει ίχνη ακόμα και στο κυτταρικό επίπεδο, επιταχύνοντας τη βιολογική γήρανση.
Οι ερευνητές αποκαλούν αυτό το φαινόμενο “weathering” — μια λέξη που παραπέμπει στη διάβρωση από τον καιρό. Ένα σώμα που έχει υποστεί weathering γερνά πιο γρήγορα από ό,τι δείχνει η ηλικία στο διαβατήριο. Αντέχει λιγότερο στις σωματικές απαιτήσεις της εγκυμοσύνης. Είναι πιο ευάλωτο σε χρόνιες παθήσεις, λοιμώξεις, λειτουργικές εκπτώσεις. Η μητρική θνησιμότητα λειτουργεί ως βαρόμετρο αυτής ακριβώς της φθοράς — γιατί η εγκυμοσύνη αποκαλύπτει αδυναμίες που αλλιώς θα έμεναν κρυμμένες για χρόνια ακόμα.
Το πολιτικό κλίμα δεν βοηθά. Στη Βρετανία, η επίσημη κυβερνητική θέση αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό τον συστημικό ρατσισμό ως αιτία ανισοτήτων στην υγεία. Η σχετική έκθεση του 2021 υπονοεί ότι οι μειονότητες απλώς δεν αξιοποιούν τις ευκαιρίες που έχουν — μια ερμηνεία που οι ειδικοί χαρακτηρίζουν αβάσιμη. Στις ΗΠΑ, λαϊκιστικά κινήματα επιχειρούν να ξαναγράψουν την ιστορία της φυλετικής ανισότητας. Και στις δύο χώρες, η πολιτική πόλωση και η λογική του μηδενικού αθροίσματος δυσκολεύουν κάθε συζήτηση για δομικές αλλαγές.
Η ειρωνεία είναι ότι οι λύσεις είναι γνωστές. Δεν χρειάζεται νέα έρευνα για να καταλάβουμε ότι η πρόσβαση σε αξιοπρεπή στέγαση, σε καθαρό περιβάλλον, σε υγειονομική φροντίδα χωρίς διακρίσεις και σε οικονομική ασφάλεια σώζει ζωές. Το ερώτημα δεν είναι τι πρέπει να γίνει — είναι αν υπάρχει η πολιτική βούληση να γίνει.
