Ο εξελικτικός βιολόγος Lixing Sun εξερευνά μια από τις πιο θεμελιώδεις ερωτήσεις της επιστήμης: γιατί η σεξουαλική αναπαραγωγή κυριάρχησε στη φύση, όταν η ασεξουαλική είναι πολύ πιο αποδοτική; Το βιβλίο του, «On the Origin of Sex», αποκαλύπτει έναν κόσμο αναπαραγωγής τόσο παράξενο και ποικιλόμορφο, που κάνει τη δική μας κατανόηση για φύλο και σεξουαλικότητα να φαίνεται επικίνδυνα απλοϊκή.
Όταν ήμασταν παιδιά, μάθαμε «τα μυστικά της ζωής» μέσα από πουλιά και μέλισσες. Ήταν πιο εύκολο έτσι — λιγότερο αμήχανο, πιο ακίνδυνο. Το πρόβλημα είναι ότι ήταν και βαθιά παραπλανητικό. Η φύση δεν είναι ούτε απλή ούτε ήρεμη όταν πρόκειται για αναπαραγωγή. Είναι χαοτική, εφευρετική και συχνά εντελώς απρόβλεπτη.
Αυτό ακριβώς αποδεικνύει ο Lixing Sun, καθηγητής εξελικτικής και συμπεριφορικής βιολογίας στο Central Washington University, στο νέο του βιβλίο. Οι κότες μπορούν να απορρίψουν το σπέρμα ενός αδύναμου αρσενικού μετά τη σύζευξη. Οι αρσενικές πάπιες έχουν εξελίξει πέος σε σχήμα ελατηρίου, ενώ οι θηλυκές έχουν αναπτύξει κόλπο που στρέφεται προς την αντίθετη κατεύθυνση — ένας εξελικτικός «πόλεμος» για τον έλεγχο της γονιμοποίησης. Τα θηλυκά υαινών έχουν ψευδο-πέος, εξελιγμένο για να τους δίνει πλεονέκτημα στον ανταγωνισμό για τροφή. Τα ψάρια clownfish αλλάζουν φύλο ανάλογα με τις ανάγκες της ομάδας τους.
Πέρα από τα εντυπωσιακά παραδείγματα, ο Sun επιχειρεί κάτι πιο φιλόδοξο: να απαντήσει στο ερώτημα γιατί υπάρχει καθόλου η σεξουαλική αναπαραγωγή. Από εξελικτική σκοπιά, η ερώτηση είναι απολύτως λογική. Η ασεξουαλική αναπαραγωγή είναι πολύ πιο αποδοτική — δεν χρειάζεσαι σύντροφο, δεν σπαταλάς ενέργεια στη σύζευξη, αναπαράγεσαι πιο γρήγορα. Και όμως, η σεξουαλική αναπαραγωγή κυριάρχησε. Γιατί;
Ο Sun παρουσιάζει τις κυρίαρχες θεωρίες με σαφήνεια. Η «ρόδα του Muller» εξηγεί ότι χωρίς γενετική ανάμειξη, οι ασεξουαλικοί οργανισμοί συσσωρεύουν σταδιακά επιβλαβείς μεταλλάξεις που δεν μπορούν να αναστραφούν. Η «υπόθεση της Κόκκινης Βασίλισσας» βλέπει την εξέλιξη ως έναν ατέρμονο ανταγωνισμό: τα είδη πρέπει να εξελίσσονται συνεχώς απλώς για να επιβιώνουν απέναντι σε παράσιτα και αρπακτικά. Η σεξουαλική αναπαραγωγή, με την ανακατανομή γονιδίων που προσφέρει, είναι το εργαλείο που επιτρέπει αυτή την ευελιξία.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η προσέγγιση του Sun στα ζητήματα φύλου. Χωρίς να εμπλακεί σε πολιτικές αντιπαραθέσεις, επιχειρηματολογεί με βάση αποκλειστικά την επιστήμη: η φύση δεν είναι δυαδική. Η βιολογική διαφορά φύλου δεν εξαντλείται στη διάκριση «παράγει σπέρμα ή ωάρια». Υπάρχουν ψάρια που αλλάζουν φύλο, πουλιά και θηλαστικά με ευρεία βιολογική ποικιλομορφία, intersex άτομα σε δεκάδες είδη. Ακόμα και η παρθενογένεση — η ανάπτυξη εμβρύου χωρίς γονιμοποίηση — έχει καταγραφεί σε πάνω από 80 είδη σπονδυλωτών, από κόνδορες της Καλιφόρνιας μέχρι δράκους Κομόντο.
Το βιβλίο δεν είναι αλάνθαστο. Ο Sun κινείται με γρήγορο ρυθμό και κάποιες φορές προϋποθέτει γνώσεις εξελικτικής βιολογίας που ο μέσος αναγνώστης δεν έχει. Αλλά ο ενθουσιασμός του είναι μεταδοτικός, και τα παραδείγματα που επιλέγει κρατούν το ενδιαφέρον ακόμα και στα πιο τεχνικά σημεία. Το συμπέρασμά του είναι ταυτόχρονα επιστημονικό και φιλοσοφικό: όσο περισσότερο κοιτάμε τη φύση, τόσο λιγότερο σίγουροι μπορούμε να είμαστε για τις κατηγορίες που χρησιμοποιούμε για να την περιγράψουμε. Και αυτό, υποστηρίζει ο Sun, δεν είναι αδυναμία — είναι η ουσία της επιστήμης.
