Από την αγαπημένη ορχιδέα βανίλιας, της οποίας οι λοβοί δίνουν γεύση σε πολλά από τα επιδόρπιά μας, μέχρι το εντυπωσιακό και δυσάρεστο στην όσφρηση λουλούδι-πτώμα, του οποίου το τεράστιο άνθος προσελκύει πλήθη κάθε φορά που ανθίζει με τη βαριά του οσμή, ακόμη και τα πιο πολύτιμα ανθοφόρα φυτά του κόσμου βρίσκονται σε σοβαρό κίνδυνο.
Και οι επιστήμονες αρχίζουν μόλις τώρα να συνειδητοποιούν πόσα πολλά διακινδυνεύουμε να χάσουμε.
Σε πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Science, διεθνής ομάδα βιολόγων προειδοποιεί ότι κινδυνεύουμε να χάσουμε περισσότερο από το ένα πέμπτο της εξελικτικής ιστορίας των ανθοφόρων φυτών, εξαιτίας των ολοένα και αυξανόμενων ανθρώπινων πιέσεων.
Η αποτίμηση της απώλειας ειδών με βάση την εξελικτική τους ιστορία και το επίπεδο απειλής τους είναι μια σχετικά νέα προσέγγιση στη διατήρηση της φύσης.
Μια μέθοδος που θεσπίστηκε το 2007 από τη Zoological Society του Λονδίνου συνδυάζει τη διακριτότητα ενός είδους από εξελικτική άποψη (evolutionary distinctiveness, ED) με τον κίνδυνο εξαφάνισής του (global endangerment, GE).
Το αποτέλεσμα είναι μια βαθμολογία EDGE, που βοηθά τους βιολόγους να εντοπίζουν ποια είδη πρέπει να μπουν σε προτεραιότητα για προστασία.
Οι βαθμολογίες EDGE αναδεικνύουν ιδιαίτερα την αξία ειδών που αντιπροσωπεύουν μοναδικά ένα μακρύ, απομονωμένο κλαδί στο εξελικτικό δέντρο, όπως το Ginkgo biloba, ο μοναδικός ζωντανός απόγονος μιας γενεαλογίας που χρονολογείται τουλάχιστον 300 εκατομμύρια χρόνια πίσω.
Η πρόσφατη έκθεση είναι η πρώτη φορά που οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν βαθμολογίες EDGE για να εκτιμήσουν το διακύβευμα της εξαφάνισης για τα αγγειόσπερμα, δηλαδή τα ανθοφόρα φυτά.
«Αυτές οι βαθμολογίες EDGE παρέχουν τις κρίσιμες πληροφορίες που απαιτούνται για να αναδειχθούν τα αναντικατάστατα και απειλούμενα είδη, τα οποία συχνά παραβλέπονται και των οποίων η προστασία θα συμβάλει στη διατήρηση των σημερινών και μελλοντικών οφελών για τους ανθρώπους και για το μέλλον όλης της ζωής στη Γη», λέει ο επικεφαλής της μελέτης, Félix Forest, εξελικτικός βιολόγος φυτών στα Kew Gardens.
Ο Rikki Gumbs, βιολόγος από τη Zoological Society του Λονδίνου και συν-επικεφαλής της μελέτης, λέει ότι η προσέγγιση EDGE έχει βοηθήσει τους συντηρητές της φύσης να εντοπίζουν παραγνωρισμένα ζώα που χρειάζονται επειγόντως δράση προστασίας εδώ και σχεδόν δύο δεκαετίες, ενώ τα φυτά παρέμεναν υποεκπροσωπημένα.
«Τα λουλούδια και τα δάση δεν είναι απλώς ένα όμορφο φόντο για φωτογραφίες με μέλισσες και τίγρεις», λέει.
«Κάθε φυτό είναι ένα βασικό, ζωντανό δομικό στοιχείο της ζωής στη Γη, προσφέροντάς μας αέρα για να αναπνέουμε και τροφή για να τρώμε. Εφαρμόζοντας την προσέγγιση EDGE στα ανθοφόρα φυτά, μπορούμε να προστατεύσουμε καλύτερα τα πλούσια, πολύβουα οικοσυστήματα του πλανήτη μας, που χρειάστηκαν δισεκατομμύρια χρόνια για να αναπτυχθούν».
Με αυτή την προσέγγιση, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι το 21,2% της εξελικτικής ιστορίας των αγγειόσπερμων κινδυνεύει με εξαφάνιση.
Από τα 335.497 γνωστά είδη ανθοφόρων φυτών που συμπεριλήφθηκαν στην ανάλυση, 9.945 πληρούσαν τα κριτήρια για να θεωρηθούν είδη EDGE, πράγμα που σημαίνει ότι περίπου το 3% όλων των γνωστών φυτικών ειδών είναι ταυτόχρονα εξελικτικά μοναδικά και απειλούνται παγκοσμίως με εξαφάνιση.
Στη λίστα υπάρχουν αρκετά γνωστά ονόματα: το Vanilla planifolia, το φυτό που δίνει την πιο κλασική γεύση παγωτού· το Nymphaea thermarum, το μικρότερο νούφαρο στον κόσμο· και το Amorphophallus titanum, το τεράστιο βρομερό λουλούδι που αγαπάμε να μισούμε, μαζί με πολλά από τα συγγενικά του είδη.
Φυσικά, πολλά άλλα φυτά της λίστας είναι είδη που πιθανότατα δεν έχετε ξανακούσει: για παράδειγμα, το Medusagyne oppositifolia, το λεγόμενο jellyfish tree, ή το Hondurodendron urceolatum, ένα δέντρο που είναι το μοναδικό ζωντανό μέλος του γένους του.
«Τα οφέλη που προσφέρουν τα είδη EDGE στην κοινωνία είναι τόσο μοναδικά και αναντικατάστατα όσο και τα ίδια τα είδη», εξηγεί η βοτανικός των Kew Matilda Brown.
«Η απώλεια ενός βαθιού κλαδιού στο δέντρο της ζωής σημαίνει πιθανή απώλεια του επόμενου μεγάλου φαρμάκου για τον καρκίνο ή ενός αντιβιοτικού, χωρίς δεύτερη ευκαιρία».
Αν και ο κίνδυνος απώλειας αυτών των μοναδικών ειδών είναι ανησυχητικός, αποτελεί επίσης μια ευκαιρία για τα προγράμματα προστασίας φυτών σε όλο τον κόσμο να κατευθύνουν τους πόρους εκεί όπου μπορούν να κάνουν τη μεγαλύτερη διαφορά για τη βιοποικιλότητα.
«Με περισσότερα από δύο στα πέντε φυτά να εκτιμάται ότι κινδυνεύουν με εξαφάνιση, και με το 75% όσων απομένουν να ανακαλυφθούν να προβλέπεται ότι θα απειληθούν, τώρα είναι η ώρα να κινητοποιήσουμε μια νέα γενιά παρακολούθησης και δράσης για τη διατήρηση των πολλών ξεχωριστών, παραγνωρισμένων και απειλούμενων φυτικών ειδών στη Γη», καταλήγουν οι συγγραφείς.
Η έρευνα δημοσιεύτηκε στο Science.
