Ένα παλιό φάρμακο για τον καρκίνο του μαστού, που είχε εγκαταλειφθεί εδώ και είκοσι χρόνια, ανακαλύφθηκε εκ νέου χάρη σε ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης — και τώρα δείχνει να αναστέλλει ένα εντυπωσιακά ευρύ φάσμα ιών. Αν επιβεβαιωθεί σε κλινικές δοκιμές, θα μπορούσε να γίνει το πρώτο αντιιικό χάπι ευρέος φάσματος που παίρνεις στο σπίτι — ανεξάρτητα από το αν έχεις γρίπη, covid ή κάτι άλλο.
Φανταστείτε να αρρωσταίνετε, να μην ξέρετε αν έχετε γρίπη, covid-19 ή RSV, και να παίρνετε ένα μόνο χάπι που καλύπτει όλες τις περιπτώσεις. Αυτό είναι το σενάριο που επιδιώκει μια καλιφορνέζικη εταιρεία βιοτεχνολογίας, η Model Medicines, με ένα φάρμακο που ανακάλυψε — ή μάλλον ανακάλυψε εκ νέου — χάρη σε τεχνητή νοημοσύνη.
Το φάρμακο, γνωστό αρχικά ως ERA-923, είχε αναπτυχθεί στις αρχές της δεκαετίας του 2000 ως θεραπεία για τον καρκίνο του μαστού. Εγκαταλείφθηκε γρήγορα όταν οι κλινικές δοκιμές δεν έδειξαν αξιόλογα αποτελέσματα. Για δύο δεκαετίες έμεινε θαμμένο σε παλιές δημοσιεύσεις και πατέντες — μέχρι που ένα σύστημα AI ανέτρεξε σε αυτές τις πηγές και εντόπισε κάτι που οι ερευνητές δεν είχαν αρχικά αναζητήσει: την ικανότητά του να μπλοκάρει έναν κρίσιμο ιικό μηχανισμό.
Ο στόχος είναι ένα ένζυμο που ονομάζεται RNA-εξαρτώμενη RNA πολυμεράση — ουσιαστικά το «φωτοτυπικό μηχάνημα» που χρησιμοποιούν πολλοί ιοί για να αντιγράφουν το γενετικό τους υλικό και να πολλαπλασιάζονται. Η ομάδα της Model Medicines εντόπισε μια συγκεκριμένη περιοχή αυτού του ενζύμου, την αποκαλούμενη Thumb-1 domain, η οποία είναι κοινή σε πολλούς διαφορετικούς ιούς. «Θέλαμε να βρούμε ένα βιολογικό σημείο συμφόρησης — ένα μέρος όπου ένα μόνο φάρμακο εναντίον ενός μόνο στόχου θα μπορούσε να αντιμετωπίσει δεκάδες ασθένειες», λέει ο Daniel Haders, συνιδρυτής της εταιρείας.
Σε εργαστηριακές δοκιμές σε μολυσμένα κύτταρα, το φάρμακο — που μετονομάστηκε σε MDL-001 — ανέστειλε τον ιό της γρίπης Α και Β, διάφορους κοροναϊούς που προκαλούν κοινό κρυολόγημα ή covid-19, τον RSV (που μπορεί να είναι επικίνδυνος για βρέφη), τον νοροϊό και τους ιούς της ηπατίτιδας Β, C και D. Σε πειράματα σε ποντίκια με covid-19 και ηπατίτιδα, το φάρμακο μείωσε τα επίπεδα του ιού στους πνεύμονες και περιόρισε την απώλεια βάρους που προκαλεί η ασθένεια. «Απ’ όσο γνωρίζουμε, αυτό είναι το πρώτο φάρμακο που έχει ποτέ δείξει δραστικότητα σε όλες αυτές τις ιικές οικογένειες», λέει ο Haders.
Υπάρχουν, βέβαια, επιφυλάξεις. Ο Peter White από το Πανεπιστήμιο της Νέας Νότιας Ουαλίας επισημαίνει ότι άλλα φάρμακα που στοχεύουν την ίδια περιοχή του ενζύμου λειτουργούν μόνο εναντίον της ηπατίτιδας C, όχι άλλων ιών. Η Model Medicines ισχυρίζεται ότι το MDL-001 δεσμεύεται στο ένζυμο με διαφορετικό τρόπο, γεγονός που του επιτρέπει να δρα ευρύτερα. Ο Daniel Rawle από το ερευνητικό ινστιτούτο QIMR Berghofer στο Μπρίσμπεϊν υπενθυμίζει επίσης ότι «τα περισσότερα αντιιικά που λειτουργούν στο εργαστήριο αποτυγχάνουν σε ζωντανούς οργανισμούς» — μια προειδοποίηση που ισχύει για κάθε πρώιμη έρευνα αυτού του είδους.
Η κλινική δοκιμή σε ανθρώπους είναι προγραμματισμένη να ξεκινήσει στις αρχές του επόμενου έτους. Το πρώτο βήμα θα είναι η επιβεβαίωση της ασφάλειας, αν και οι παλιές δοκιμές για τον καρκίνο του μαστού είχαν δείξει ελάχιστες παρενέργειες. Αν το φάρμακο αποδειχθεί αποτελεσματικό, οι εφαρμογές του θα μπορούσαν να εκτείνονται πολύ πέρα από τις εποχικές ασθένειες — συμπεριλαμβανομένης της αντιμετώπισης μελλοντικών πανδημιών από νέους κοροναϊούς ή στελέχη γρίπης. Η ιδέα ενός χαπιού ευρέος φάσματος που παίρνεις στο σπίτι, χωρίς να χρειάζεται να ξέρεις ακριβώς τι ιό έχεις, παραμένει ακόμα υπόσχεση — αλλά για πρώτη φορά φαίνεται να έχει επιστημονικό υπόβαθρο.
