Είναι 6 το πρωί στον βραχοτεχνικό χώρο του Πενάσκοσα, στην κοιλάδα του Κοία στην Πορτογαλία, και κάτω από το πλάγιο φως των φακών, μια ξεθωριασμένη χάραξη ενός αύρου, ενός άγριου βοδιού της τελευταίας παγετώδους περιόδου, αρχίζει ξαφνικά να ξεχωρίζει μέσα στο πριν από την αυγή σκοτάδι. Εδώ και τρεις εβδομάδες, ο αρχαιολόγος Τιερί Ωμπρί από το Côa Park Foundation και η ομάδα του σκάβουν δίπλα στις χαράξεις, αναζητώντας αρχαία εργαλεία που θα τους βοηθούσαν να καταλάβουν τη λειτουργία της αρχαιότερης βραχοτέχνης της κοιλάδας. Στην τελευταία ημέρα των ανασκαφών, βρίσκουν τελικά αυτό που αναζητούσαν: μικροσκοπικά θραύσματα κοφτερής πέτρας, στο μέγεθος νυχιού, που χρησιμοποιούνταν ως κυνηγετικά όπλα από προϊστορικούς κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες.
«Αυτή η τεχνολογία είναι τυπική πριν από 26.000 χρόνια», λέει ο Ωμπρί με φανερό ενθουσιασμό και ανακούφιση. «Είναι η πρώτη φορά που βρίσκουμε τόσο παλιό υλικό δίπλα στην τέχνη».
Η ανακάλυψη αυτών των ευρημάτων, λίγα μόλις μέτρα από ένα από τα σημαντικότερα πάνελ βραχοτέχνης σε ολόκληρη την κοιλάδα του Κοία, δείχνει ότι η τέχνη δεν ήταν απλώς κάτι που οι πρόγονοί μας τοποθετούσαν σε απομονωμένους ιερούς τόπους, αλλά ήταν «μέρος της καθημερινής ζωής», λέει ο Λουίς Λουίς από το Côa Park Foundation.
Μια σπηλιά στη Γαλλία αποκαλύπτει πώς εξαφανίστηκαν οι Νεάντερταλ
Στα αρχαιολογικά στρώματα που περιείχαν τα λίθινα λεπίδια, οι ερευνητές βρήκαν επίσης κατάλοιπα από άλλα θραυσμένα εργαλεία, καθώς και εστίες φωτιάς, κάτι που δείχνει ότι οι άνθρωποι άναβαν φωτιές και χρησιμοποιούσαν διάφορα σκεύη σε απόσταση αναπνοής από το χαραγμένο πάνελ. Ή, όπως το θέτει ο Ωμπρί, «ζούσαν μέσα στην τέχνη».
Τα λίθινα εργαλεία στο Πενάσκοσα δίνουν πολύτιμες ενδείξεις για το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκε και έγινε αντιληπτή η βραχοτέχνη, αποκαλύπτοντας πώς διαμόρφωνε τις συναντήσεις μεταξύ ομάδων που μετακινούνταν στην Κοία για να κυνηγήσουν και να αλληλεπιδράσουν. «Η πιο λογική λειτουργία είναι να μεταδίδει κάποια μυθολογία, αλλά και πρακτικές πληροφορίες για τους κυνηγούς», λέει ο Ωμπρί.
Η κοιλάδα του Κοία είναι η μεγαλύτερη υπαίθρια συλλογή παλαιολιθικής βραχοτέχνης στον κόσμο. Οι χαράξεις, που ανακαλύφθηκαν για πρώτη φορά το 1991, απλώνονται σε περίπου 17 χιλιόμετρα της κοιλάδας του ποταμού. «Η τέχνη διατηρείται καλά μέσα σε σπηλιές, αλλά όχι στην ύπαιθρο», λέει ο Λουίς. «Εδώ όμως στην Κοία, είχαμε συνθήκες που επέτρεψαν να διατηρηθεί η υπαίθρια τέχνη, επειδή πρόκειται για ξηρή περιοχή και ο τοπικός σχιστόλιθος είναι πολύ ανθεκτικός στη διάβρωση».
Η ανακάλυψη αυτών των υπαίθριων μοτίβων προκάλεσε αυτό που ο Λουίς αποκαλεί «κοπερνίκεια επανάσταση» στην αρχαιολογία, καθώς απέδειξε ότι η βραχοτέχνη δεν περιοριζόταν στα σκοτεινά υπόγεια περιβάλλοντα που συνδέονται με τη θρησκεία και την τελετουργία, αλλά ήταν συχνά ένα πολύ δημόσιο φαινόμενο.
«Η ανακάλυψη στην κοιλάδα του Κοία ώθησε τους ανθρώπους να αναζητήσουν παρόμοια ευρήματα αλλού, και τώρα, από τις ανακαλύψεις των τελευταίων 30 ετών, ξέρουμε ότι στην πραγματικότητα πρέπει να υπήρχαν παντού», λέει ο Ζοάο Ζιλιάν, από το Πανεπιστήμιο της Λισαβόνας στην Πορτογαλία, ο οποίος ίδρυσε το Archaeological Park of the Côa Valley το 1996. Από τότε, επιπλέον υπαίθριοι χώροι παλαιολιθικής βραχοτέχνης έχουν εντοπιστεί σε όλη την Ιβηρική χερσόνησο και πέρα από αυτήν, με παρόμοιες χαράξεις να έχουν βρεθεί ακόμη και στην κοιλάδα του Νείλου.
Στην Κοία, η αρχαιότερη φάση παραγωγής βραχοτέχνης αντιστοιχεί στη μετάβαση ανάμεσα στην περίοδο Γκραβετίου και τη Σολουτρεϊκή περίοδο της Ανώτερης Παλαιολιθικής, πριν από περίπου 26.000 έως 27.000 χρόνια, στην αρχή του τελευταίου μέγιστου παγετώνα. Για να καταλάβουν γιατί οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες επέλεξαν να γεμίσουν αυτή την κοιλάδα με χαράξεις 10.000 χρόνια πριν δημιουργηθούν οι τοιχογραφίες του Λασκώ στη Γαλλία, οι ερευνητές πέρασαν τις τελευταίες τρεις δεκαετίες αναζητώντας ίχνη κατοίκησης κατά την ύστερη Γκραβετιανή περίοδο στο Πενάσκοσα.
«Το 1995 όλοι έλεγαν ότι θα ήταν αδύνατο να το βρούμε αυτό, επειδή είναι υπαίθριος χώρος και είναι δίπλα σε ποτάμι, άρα όλα θα είχαν παρασυρθεί [σε επεισόδια πλημμύρας]», λέει ο Ωμπρί. «Αλλά αν δεν ψάξεις, δεν βρίσκεις».
Η πρώτη προσπάθεια να εντοπιστούν στοιχεία αρχαίου καταυλισμού έγινε υπό την επίβλεψη του Ζιλιάν. Ωστόσο, μέχρι το τέλος της τελευταίας μεγάλης φάσης ανασκαφών, την οποία είχε διευθύνει ο Ωμπρί το 2018, δεν είχαν ακόμη βρεθεί στρώματα με ίχνη ανθρώπινης κατοίκησης. Το 2025, όμως, ένα δοκιμαστικό σκάμμα ακριβώς μπροστά από τον Βράχο 3 του Πενάσκοσα, που είναι χαραγμένος με μια σειρά από αλληλοεπικαλυπτόμενα ζωικά μοτίβα, αποκάλυψε αρκετές πέτρες αλλοιωμένες από τη φωτιά και θραυσμένα λίθινα εργαλεία που ταιριάζουν στο ύφος της ύστερης Γκραβετιανής και της πρώιμης Σολουτρεϊκής περιόδου.
Για πρώτη φορά, η ομάδα είχε άμεση απόδειξη ότι άνθρωποι κάθονταν γύρω από φωτιές και κατασκεύαζαν εργαλεία επιβίωσης στο Πενάσκοσα, την ίδια στιγμή που το τοπίο αποκτούσε μνημειακό χαρακτήρα μέσω της βραχοτέχνης. «Αυτό που δείχνει είναι ότι οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες της Παλαιολιθικής ήταν ακριβώς όπως οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες σήμερα», λέει ο Ζιλιάν, αναφερόμενος σε ορισμένες κοινότητες Αβοριγίνων της Αυστραλίας που εξακολουθούν να χρησιμοποιούν τη βραχοτέχνη με παρόμοιο τρόπο. «Διακοσμούσαν την περιοχή στην οποία ζούσαν».
Επιστρέφοντας στο Πενάσκοσα τον περασμένο μήνα για να ανασκάψουν αυτό το προϊστορικό «σαλόνι», η ομάδα έφερε στο φως θαμμένες πλάκες σχιστόλιθου που κάποτε σχημάτιζαν ένα φυσικό πρόβολο, κάτω από τον οποίο οι αρχαίοι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες έβρισκαν καταφύγιο, μέχρι η θερμότητα από τις φωτιές τους να προκαλέσει την κατάρρευσή του. Σκάβοντας μέσα στα στρώματα του χρόνου, οι αρχαιολόγοι ανέσυραν μια αλληλουχία ευρημάτων που ακολουθούσαν την πορεία της ανθρώπινης ιστορίας από την Παλαιολιθική μέχρι και τα ρωμαϊκά χρόνια. Σε αντίθεση, λοιπόν, με τις φημισμένες ζωγραφισμένες σπηλιές της δυτικής Ευρώπης, η κοιλάδα του Κοία και η βραχοτέχνη της δεν έμειναν απομονωμένες από τον μεταβαλλόμενο έξω κόσμο, αλλά αποτέλεσαν σκηνή για τα κοινωνικά δράματα που διαμόρφωσαν τη ζωή των αρχαίων Ιβήρων για χιλιάδες χρόνια.
Φτάνοντας τελικά στο στρώμα κατοίκησης της Γκραβετιανής περιόδου, ηλικίας 27.000 ετών, την ώρα που τελείωνε η ανασκαφή, οι αρχαιολόγοι βρήκαν τα στοιχεία που χρειάζονταν για να τοποθετήσουν το Πενάσκοσα -και τις αρχαιότερες χαράξεις του- μέσα στο κοινωνικό τοπίο της αρχαίας Ιβηρικής.
«Αυτό το πυριτόλιθο προέρχεται από την κεντρική Ισπανία, τουλάχιστον 150 χιλιόμετρα μακριά», λέει ο Ωμπρί, κρατώντας ένα μικροσκοπικό λεπίδιο από το Πενάσκοσα. «Αλλά αυτό το πυριτόλιθο είναι από την κεντρική Πορτογαλία, 200 χιλιόμετρα προς την άλλη κατεύθυνση», λέει για ένα άλλο λεπίδιο που βρέθηκε στο ίδιο στρώμα. Η συνύπαρξη αυτών των υλικών από τόσο μακριά σε αυτό το σημείο δείχνει ότι, πριν από 27.000 χρόνια, η κοιλάδα του Κοία βρισκόταν στην καρδιά ενός εκτεταμένου δικτύου ανταλλαγών που κάλυπτε το μισό της Ιβηρικής.
Προϊστορία πριν από την Εποχή του Λίθου: Μήπως τα πρώτα εργαλεία φτιάχτηκαν από φυτά και όχι από πέτρα;
«Αυτό εξηγεί επίσης γιατί η τέχνη εδώ είναι τόσο παρόμοια σε ύφος με ό,τι βλέπεις στη βόρεια Ισπανία ή ακόμη και μέχρι την κοιλάδα του Ροδανού στη Γαλλία», λέει ο Ζιλιάν. Αυτές οι ομοιότητες, υποστηρίζει, δείχνουν ότι η βραχοτέχνη λειτουργούσε ως «κοινός κώδικας αναπαράστασης» που ανήκε σε «ένα δίκτυο ανθρώπων που αντάλλασσαν πληροφορίες, ανθρώπους και αντικείμενα, διαμορφώνοντας μια πολύ εκτεταμένη περιοχή πολιτισμικής ομοιογένειας».
Ωστόσο, η κοιλάδα του Κοία ίσως ήταν κάτι περισσότερο από ένας ακόμη κόμβος σε αυτό το δίκτυο. «Αυτή η περιοχή είναι φυσικό σύνορο ανάμεσα στην [ατλαντική] ακτή και το εσωτερικό της Ιβηρικής, οπότε πιστεύουμε ότι ήταν ένα σημαντικό σημείο συνάντησης για πληθυσμούς από αυτές τις διαφορετικές περιοχές», λέει ο Λουίς. Εδώ και δεκαετίες, οι αρχαιολόγοι της Κοία υποστηρίζουν ότι η κοιλάδα ήταν χώρος κοινωνικής συνάθροισης, όπου ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών από ολόκληρη την ενδοχώρα της Ιβηρικής συγκεντρώνονταν περιοδικά για να συναντηθούν και να κυνηγήσουν. «Τα λιθικά υλικά μάς δίνουν αυτή την πληροφορία», λέει ο Λουίς. «Δεν βλέπουμε πια αυτούς τους πληθυσμούς ως απομονωμένους».
Η βραχοτέχνη της κοιλάδας μπορεί επομένως να ιδωθεί ως βασικό στοιχείο του κοινωνικού κόσμου που τη γέννησε, μέσα στον οποίο ιδιαίτερα κινητικές ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών ερχόντουσαν ξανά και ξανά αντιμέτωπες στην Κοία. Με άλλα λόγια, όπως λέει ο Λουίς, «η τέχνη χρησιμοποιούνταν σε στιγμές που συναντιούνταν απομακρυσμένες ομάδες».
Για να αναδείξει τον ρόλο που μπορεί να έπαιξε η βραχοτέχνη σε αυτές τις συναντήσεις, ο Ωμπρί με πηγαίνει στη Φαρισέου, έναν ακόμη από τους διακοσμημένους χώρους της κοιλάδας. Εδώ, οι αρχαιολόγοι έχουν βρει στοιχεία ότι οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες ζούσαν επανειλημμένα ανάμεσα στα έργα τέχνης, αν και, σε αντίθεση με το Πενάσκοσα, δεν έχουν ακόμη ανακαλύψει στρώματα κατοίκησης που να χρονολογούνται στην ύστερη Γκραβετιανή περίοδο, όταν δημιουργήθηκαν οι αρχαιότερες χαράξεις του χώρου.
«Είναι μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος – σαν την τέχνη του 16ου αιώνα», λέει ο Ωμπρί καθώς στεκόμαστε μπροστά σε ένα από τα χαραγμένα πάνελ της Φαρισέου. «Αλλά δεν νομίζω ότι προοριζόταν για τους ανθρώπους από εδώ. Ήταν για ανθρώπους που έρχονταν από άλλες περιοχές».
Στην επιφάνεια του βράχου υπάρχει μια επαναλαμβανόμενη σειρά μοτίβων που αποτελείται από τέσσερις θηλυκούς αύρους, ο καθένας συνοδευόμενος από ένα μικρό και, όπως φαίνεται, να κινείται προς το κοντινό ποτάμι. «Μία λειτουργία ήταν πιθανότατα να δημιουργήσει μια σχέση με αυτά τα ζώα, να δείξει σε ανθρώπους από άλλους τόπους ότι ανήκεις σε μια συγκεκριμένη ομάδα», λέει ο Ωμπρί. Αυτή η ιδέα συμβαδίζει με εκείνη άλλων μελετητών, που υποστηρίζουν ότι οι δημιουργοί της βραχοτέχνης στην κοιλάδα του Κοία ίσως χρησιμοποιούσαν ζωικά μοτίβα για να αναπαραστήσουν ανθρώπους.
Όμως αυτές οι χαραγμένες αφηγήσεις ίσως μετέφεραν και πληροφορίες για τα μεγάλα φυτοφάγα και τον τρόπο με τον οποίο κυνηγιούνταν. Τα μικρά των αύρων, για παράδειγμα, φαίνεται να είναι όλα γύρω στους 6 μήνες, κάτι που οδηγεί τον Ωμπρί να υποθέσει ότι η σύνθεση ίσως απεικονίζει τη συμπεριφορά των ζώων «σε μια συγκεκριμένη στιγμή του χρόνου».
«Νομίζω ότι η στιγμή της συνάθροισης ήταν πιθανότατα και στιγμή κυνηγιού», λέει. «Άρα η μετάδοση της μυθολογίας ήταν η κοινωνική λειτουργία [της βραχοτέχνης], αλλά και η κυνηγετική λειτουργία ήταν εξίσου ουσιαστική». Αντί να χωρίζονται το συμβολικό από το πρακτικό, οι ίδιες εικόνες μπορούσαν να υπηρετούν και τις δύο λειτουργίες ταυτόχρονα.
Η ανείπωτη ιστορία των εντυπωσιακών χεριών μας και του πώς μας έκαναν ανθρώπους
«Προφανώς είναι πολύ δύσκολο να κατανοήσεις το νόημα της τέχνης, αλλά ίσως αποτελούσε μέρος μιας στρατηγικής επιβίωσης», λέει ο Λουίς. Καθώς ταξιδιώτες και ντόπιοι συναντιούνταν στους χαραγμένους χώρους της Κοία, οι εικόνες που δημιουργούσαν μπορεί να διευκόλυναν πολύτιμες ανταλλαγές μεταξύ ομάδων αγνώστων και ταυτόχρονα να τους επέτρεπαν να κυνηγούν μαζί.
«Η Κοία τα άλλαξε όλα, γιατί έκανε πολλούς από εμάς να συνειδητοποιήσουμε ότι αυτή είναι η κανονική τέχνη της Εποχής των Παγετώνων», λέει ο ανεξάρτητος αρχαιολόγος Πολ Μπαχ, που δεν συμμετέχει στην ανασκαφή. «Πάντα υπέθετα ότι ζούσαν πολύ κοντά στην τέχνη, αν όχι μέσα στους ίδιους τους χώρους της τέχνης, οπότε χαίρομαι που επιτέλους έχουν αποδείξεις γι’ αυτό».
Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, οι ανακαλύψεις στην κοιλάδα του Κοία συνέβαλαν να αλλάξει η αντίληψη για την παλαιολιθική βραχοτέχνη, από κάτι που παραγόταν αποκλειστικά σε σπηλιές για τελετουργικούς σκοπούς, σε κάτι που ήταν συχνά υπαίθριο και πολυλειτουργικό. «Η συντριπτική πλειονότητα ήταν στην ύπαιθρο, και αυτά που υπάρχουν σε σπήλαια ήταν σχεδόν περιθωριακό φαινόμενο», λέει ο Μπαχ. «Απλώς συμβαίνει να έχουν διατηρηθεί πολύ καλύτερα».
Για να κατανοήσουμε πραγματικά τέτοια τέχνη, όμως, ο Ωμπρί λέει ότι πρέπει να σταματήσουμε να τη μελετάμε ως ξεχωριστό φαινόμενο και να τη δούμε ως αναπόσπαστο μέρος του καθημερινού κόσμου των αρχαίων κυνηγών-τροφοσυλλεκτών. «Οι αρχαιολόγοι πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι δεν μελετάμε ένα μνημείο», λέει. «Μελετάμε ανθρώπους που ζουν σε έναν χώρο».
Νεάντερταλ, ανθρώπινη καταγωγή και σπηλαιοτέχνη: Γαλλία
Ξεκινήστε ένα συναρπαστικό ταξίδι στον χρόνο στη νότια Γαλλία, από το Μπορντώ έως το Μονπελιέ, εξερευνώντας βασικά σπήλαια και χώρους των Νεάντερταλ και της Ανώτερης Παλαιολιθικής μαζί με ειδικούς στους αρχαίους ανθρώπους.
Το παρόν κείμενο δημιουργήθηκε με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.
