Αρχαίο ανθρώπινο DNA εντοπίστηκε για πρώτη φορά σε προϊστορική βραχογραφία και σε τοίχους σπηλαίων, δείχνοντας ότι κάποια στιγμή ίσως καταστεί δυνατό να αναγνωρίζονται οι ίδιοι οι καλλιτέχνες και να απαντηθεί η συζήτηση για τις καλλιτεχνικές ικανότητες των Νεάντερταλ.
Δείγμα συλλέγεται από βραχογραφία στο Tebellín της Ισπανίας ABAMIA ARKEOS-ALBERTO MARTÍNEZ VILLA
Δείγμα συλλέγεται από βραχογραφία στο Tebellín της Ισπανίας
ABAMIA ARKEOS-ALBERTO MARTÍNEZ VILLA
Μελέτη σπηλαίων στην Ισπανία και την Πορτογαλία έδειξε ότι το αρχαίο ανθρώπινο DNA μπορεί να επιβιώσει για χιλιάδες χρόνια σε τοίχους σπηλαίων και σε βραχογραφίες. Το εύρημα ανοίγει νέους δρόμους για την κατανόηση των προϊστορικών ανθρώπων και για απαντήσεις στο ερώτημα αν οι Νεάντερταλ ζωγράφιζαν επίσης σε σπήλαια.
«Είναι η αρχή μιας νέας εποχής», λέει η Genevieve von Petzinger από το University of the Witwatersrand, στο Johannesburg της Νότιας Αφρικής. «Μας δίνει τη δυνατότητα να γνωρίσουμε τους πραγματικούς καλλιτέχνες, το άτομο που δημιούργησε αυτή την τέχνη. Είναι εκπληκτικό».
Ένα σπήλαιο στη Γαλλία αποκαλύπτει πώς εξαφανίστηκαν οι Νεάντερταλ
Μεταξύ 2022 και 2025, ομάδα ερευνητών από το First Art project, που επικεντρώνεται στη χρονολόγηση της αρχαιότερης σπηλαιογραφίας, πήρε δείγματα από 11 σπήλαια στην Ισπανία και την Πορτογαλία με βραχογραφίες. Πρόκειται κυρίως για γεωμετρικές εικόνες, όπως τρίγωνα, τελείες και αποτυπώματα χεριών με κόκκινη ώχρα, που θεωρούνται οι αρχαιότερες μορφές σπηλαιογραφίας. Οι ερευνητές αφαίρεσαν πολύ μικρά ξέσματα χρώματος ή ένα στρώμα ασβεστίτη που σχηματίζεται στους τοίχους των σπηλαίων από την καθίζηση του νερού.
Η σπηλαιογραφία συχνά δημιουργείται με φτύσιμο χρώματος ή εφαρμόζεται με τα χέρια και τα δάχτυλα, οπότε οι ερευνητές εξέτασαν αν είχε διατηρηθεί DNA από τους δημιουργούς. Εδώ και μια δεκαετία είναι γνωστό ότι αρχαίο ανθρώπινο DNA μπορεί να διατηρηθεί στα ιζήματα του δαπέδου των σπηλαίων, όμως μέχρι σήμερα αυτό το γενετικό υλικό δεν είχε εντοπιστεί ποτέ στους τοίχους.
Αυτό πλέον άλλαξε, με την ανακάλυψη αρχαίου ανθρώπινου DNA σε ορισμένα κόκκινα σημάδια στο σπήλαιο Escoural στην Πορτογαλία, τα οποία μοιάζουν με ελληνικό ερωτηματικό.
Κάθε μήνα, ο Michael Marshall παρουσιάζει τις πιο πρόσφατες ειδήσεις και ιδέες για τους αρχαίους ανθρώπους, την εξέλιξη, την αρχαιολογία και άλλα.
«Ήταν μια ευχάριστη έκπληξη», λέει η Alba Bossoms Mesa από το Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology στη Λειψία της Γερμανίας. Είναι η πρώτη φορά που αρχαίο ανθρώπινο DNA εντοπίζεται σε τοίχους σπηλαίων. Ωστόσο, δεν μπορεί ακόμη να θεωρηθεί βέβαιο ότι το DNA προέρχεται από το άτομο που δημιούργησε την τέχνη, σημειώνει. «Θα μπορούσε να προέρχεται από κάποιον που άγγιξε αργότερα το έργο ή από κάποιον που απλώς φτερνίστηκε».
Παρά ταύτα, το εύρημα ανοίγει τον δρόμο ώστε κάποια στιγμή να είναι δυνατή η ταυτοποίηση των ανθρώπων που έκαναν τα σχέδια. «Είναι σαν οι τοίχοι του σπηλαίου να έγιναν οι σελίδες ενός λευκού βιβλίου, το οποίο, λίγο λίγο, θα μπορέσουμε να γεμίσουμε με νέες ανακαλύψεις», λέει ο Hipólito Collado Giraldo, αρχαιολόγος στην περιφερειακή κυβέρνηση της Extremadura στην Ισπανία.
Δείγματα χρωστικής συλλέχθηκαν από την οροφή του σπηλαίου Altamira στην Ισπανία Matthias Meyer
Δείγματα χρωστικής συλλέχθηκαν από την οροφή του σπηλαίου Altamira στην Ισπανία
Άλλη μεγάλη έκπληξη προέκυψε όταν οι ερευνητές πήραν δείγματα από σημεία των τοίχων χωρίς τέχνη, με σκοπό να λειτουργήσουν ως δείγματα ελέγχου, και βρήκαν και εκεί αρχαίο ανθρώπινο DNA. Πιθανολογείται ότι άφησαν πίσω τους το γενετικό υλικό προϊστορικοί επισκέπτες του σπηλαίου που άγγιξαν τους τοίχους. «Είχαμε μείνει απολύτως έκπληκτοι», λέει ο Collado Giraldo. Αυτό σημαίνει ότι οι τοίχοι των σπηλαίων θα μπορούσαν να αποτελέσουν πραγματικό θησαυρό πληροφοριών για τους αρχαίους ανθρώπους που τα επισκέφθηκαν, ακόμη και εκεί όπου δεν υπάρχουν σχέδια ή αρχαιολογικά ευρήματα.
Επιπλέον, η μελέτη έδειξε ότι το DNA στους τοίχους του σπηλαίου Escoural προέρχεται πιθανότατα από άμεση επαφή με αρχαίους ανθρώπους και όχι από ιζήματα του σπηλαίου που εναποτέθηκαν στους τοίχους. Αυτό συμβαίνει επειδή όταν το ανθρώπινο DNA εντοπίζεται σε ιζήματα, αναμειγνύεται με γενετικό υλικό από διαφορετικά ζώα, ενώ το DNA στον τοίχο του Escoural ήταν αποκλειστικά ανθρώπινο.
Το DNA από τους τοίχους αποκάλυψε επίσης σημαντικές λεπτομέρειες για τους αρχαίους ανθρώπους από τους οποίους προήλθε. Τρία από τα δείγματα ήταν κυρίως γυναικεία, ενώ το τέταρτο ήταν κατά βάση ανδρικό. Το γενετικό προφίλ ταίριαζε περισσότερο με πληθυσμό γνωστό ως western hunter-gatherers, που χρονολογείται από περίπου 5200 έως 17.000 χρόνια πριν.
Δεν ανακτήθηκε αρκετό DNA για ακριβή χρονολόγηση, αλλά γνωρίζουμε ότι το σπήλαιο Escoural σφραγίστηκε πριν από 4000 έως 5000 χρόνια, επομένως το DNA είναι πιθανότατα παλαιότερο από αυτό.
Η μελέτη, ωστόσο, είναι μόνο η αρχή. Νωρίτερα αυτόν τον μήνα, ερευνητές του First Art, μεταξύ των οποίων οι von Petzinger και Collado Giraldo, προχώρησαν σε εκτεταμένη δειγματοληψία σε αρκετά ακόμη σπήλαια στην Ισπανία. Σε αυτά περιλαμβάνονται τα σπήλαια Nerja και Ardales, που έχουν τέχνη αποδοθείσα στους Νεάντερταλ, αν και αυτό αποτελεί αντικείμενο έντονης συζήτησης. «Ένα ερώτημα που θα ήθελα πολύ να απαντήσω… είναι αν οι Νεάντερταλ έκαναν τέχνη», λέει η Bossoms Mesa.
Το ανείπωτο παρελθόν των εντυπωσιακών χεριών μας και πώς μας έκαναν ανθρώπους
Το DNA από τους τοίχους των σπηλαίων θα μπορούσε να ανοίξει νέους τρόπους κατανόησης των αρχαίων ανθρώπων και των σχεδίων που δημιούργησαν, λέει ο Francesco d’Errico από το University of Bordeaux στη Γαλλία, ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη. «Οι καλλιτέχνες ήταν άνδρες ή γυναίκες ή και τα δύο; Τα ζωικά [σχέδια] του ίδιου πάνελ έγιναν από έναν μόνο καλλιτέχνη; Μπορούμε να βρούμε DNA Νεάντερταλ [στις πολύ παλιές ζωγραφιές της Ιβηρικής χερσονήσου] ή DNA Ντενίσοβα σε αποτυπώματα χεριών που έχουν βρεθεί στην Ινδονησία; Το δυναμικό είναι τεράστιο».
Ωστόσο, αρχαίο DNA βρέθηκε μόνο σε ένα από τα 24 πάνελ βραχογραφιών που ελήφθησαν δείγματα, κάτι που δείχνει ότι η διατήρησή του ίσως αποτελεί την εξαίρεση και όχι τον κανόνα. «Το ποσοστό επιτυχίας είναι πολύ χαμηλό προς το παρόν», λέει η Bossoms Mesa. Πιθανότατα αυτό θα βελτιωθεί καθώς οι ερευνητές θα βελτιώνουν την ικανότητά τους να εξάγουν ελάχιστες ποσότητες DNA από δείγματα σπηλαίων.
Ο Collado Giraldo εμφανίζεται ενθουσιασμένος με την προοπτική να αποκτηθούν ανεκτίμητες πληροφορίες χωρίς να χρειαστούν ανασκαφές, οι οποίες είναι από τη φύση τους καταστροφικές. «Η ανασκαφή αφαιρεί αναπόφευκτα μέρος του αρχαιολογικού αρχείου», λέει. «Ωστόσο, αυτή η νέα ανακάλυψη μάς προσφέρει τη δυνατότητα να αποκαλύψουμε και να ανασυνθέσουμε εντελώς νέες ιστορίες χωρίς ανασκαφή – ιστορίες που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε καλύτερα τους ανθρώπους και τις κοινωνίες του παρελθόντος».
Nature Communications, DOI: 10.1038/s41467-026-74234-2
Άνθρωποι: Η εξέλιξη ενός είδους
Ως είδος, ο Homo sapiens είναι ταυτόχρονα αξιοσημείωτος και μη αξιοσημείωτος. Η Alice Roberts εξετάζει τον συνδυασμό χαρακτηριστικών που έκαναν το είδος μας παγκόσμια επιτυχημένο, παρακολουθώντας προσαρμογές σε όλη την εξελικτική ιστορία και χρησιμοποιώντας συγκριτική ανατομία για να δείξει τι μας κάνει μοναδικούς – και τι όχι τόσο μοναδικούς. Μάθετε περισσότερα
Άνθρωποι: Η εξέλιξη ενός είδους
Ως είδος, ο Homo sapiens είναι ταυτόχρονα αξιοσημείωτος και μη αξιοσημείωτος. Η Alice Roberts εξετάζει τον συνδυασμό χαρακτηριστικών που έκαναν το είδος μας παγκόσμια επιτυχημένο, παρακολουθώντας προσαρμογές σε όλη την εξελικτική ιστορία και χρησιμοποιώντας συγκριτική ανατομία για να δείξει τι μας κάνει μοναδικούς – και τι όχι τόσο μοναδικούς.
Λάβετε κάθε εβδομάδα νέες ανακαλύψεις στο inbox σας. Θα σας κρατάμε επίσης ενήμερους για εκδηλώσεις και ειδικές προσφορές του New Scientist.
