Η Γη θερμαίνεται πιο γρήγορα και «σκουραίνει»: τι ξέρουμε για την επιτάχυνση πριν από την COP31

Δέκα ημέρες πριν ανοίξει η διάσκεψη του ΟΗΕ για το κλίμα COP31 στην Αττάλεια, δύο ανεξάρτητες γραμμές επιστημονικών δεδομένων δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση: η θέρμανση του πλανήτη δεν απλώς συνεχίζεται, αλλά επιταχύνεται. Τα θερμόμετρα καταγράφουν ρυθμό σχεδόν διπλάσιο από εκείνον των προηγούμενων δεκαετιών και οι δορυφόροι βλέπουν μια Γη που απορροφά όλο και περισσότερη ηλιακή ενέργεια.

Πριν από λίγες ημέρες, το Πρόγραμμα του ΟΗΕ για το Περιβάλλον (UNEP) κατέληξε στην ετήσια έκθεσή του ότι η πιθανότητα να συγκρατηθεί η άνοδος της θερμοκρασίας στον 1,5°C χωρίς υπέρβαση έχει πλέον χαθεί. Το ερώτημα για τους διαπραγματευτές δεν είναι πια αν θα ξεπεραστεί το όριο, αλλά πόσο και για πόσο καιρό.

Με μια ματιά

• Ο ρυθμός θέρμανσης έφτασε περίπου τους 0,35°C ανά δεκαετία την τελευταία δεκαετία, έναντι λίγο κάτω από 0,2°C το 1970–2015.
• Οι δορυφόροι δείχνουν ότι η Γη «σκουραίνει»: λιγότερος πάγος και λιγότερα σύννεφα αντανακλούν λιγότερο ηλιακό φως.
• Η UNEP κρίνει ότι ο 1,5°C χωρίς υπέρβαση δεν είναι πλέον εφικτός· ζητούμενο γίνεται η επιστροφή κάτω από το όριο ως το 2100.

Τι μέτρησαν τα θερμόμετρα

Το πιο καθαρό στατιστικό τεκμήριο ήρθε από τους Στέφαν Ράμστορφ, του Ινστιτούτου Έρευνας για τις Κλιματικές Επιπτώσεις του Πότσνταμ (PIK), και Γκραντ Φόστερ, Αμερικανό ειδικό στη στατιστική. Η μελέτη τους, που δημοσιεύτηκε τον Μάρτιο στο Geophysical Research Letters και επανήλθε αυτή την εβδομάδα στη διεθνή επιστημονική ειδησεογραφία, εξέτασε τις πέντε βασικές σειρές παγκόσμιων θερμοκρασιών: NASA, NOAA, HadCRUT, Berkeley Earth και ERA5.

Η δυσκολία με την επιτάχυνση είναι ότι κρύβεται μέσα στον «θόρυβο». Ένα ισχυρό Ελ Νίνιο, μια μεγάλη ηφαιστειακή έκρηξη ή η φάση του ηλιακού κύκλου μπορούν να ανεβάσουν ή να ρίξουν τη θερμοκρασία για ένα-δύο χρόνια. Οι ερευνητές αφαίρεσαν στατιστικά αυτές τις γνωστές φυσικές επιδράσεις και μετά αναζήτησαν αλλαγή στην κλίση της καμπύλης, με δύο διαφορετικές μεθόδους.

Το αποτέλεσμα: από περίπου το 2015, η θέρμανση τρέχει με περίπου 0,35°C ανά δεκαετία, ανάλογα με τη σειρά δεδομένων, έναντι λίγο κάτω από 0,2°C κατά μέσο όρο το διάστημα 1970–2015. Σύμφωνα με το PIK, πρόκειται για τον υψηλότερο δεκαετή ρυθμό από την αρχή των ενόργανων μετρήσεων το 1880. «Τα διορθωμένα δεδομένα δείχνουν επιτάχυνση της θέρμανσης από το 2015 με στατιστική βεβαιότητα άνω του 98%, σταθερά σε όλες τις σειρές δεδομένων και ανεξάρτητα από τη μέθοδο ανάλυσης», δήλωσε ο Ράμστορφ.

Δύο λεπτομέρειες έχουν σημασία. Πρώτον, μετά τη διόρθωση, το 2023 και το 2024 εμφανίζονται λίγο ψυχρότερα από τις ακατέργαστες μετρήσεις, αφού μέρος της ζέστης τους οφειλόταν στο Ελ Νίνιο και στο ηλιακό μέγιστο, αλλά παραμένουν τα δύο θερμότερα έτη στο αρχείο. Δεύτερον, η μελέτη δεν εξετάζει τις αιτίες. Διαπιστώνει ότι η καμπύλη έγινε πιο απότομη, όχι το γιατί.

Τι βλέπουν οι δορυφόροι

Μια πιθανή απάντηση στο «γιατί» έρχεται από άλλη κατεύθυνση: τη μέτρηση της ενέργειας που μπαίνει και βγαίνει από τον πλανήτη. Η λεγόμενη ενεργειακή ανισορροπία της Γης είναι η διαφορά ανάμεσα στην ηλιακή ακτινοβολία που απορροφά και στη θερμότητα που εκπέμπει πίσω στο Διάστημα. Όσο μεγαλύτερη είναι, τόσο ταχύτερα συσσωρεύεται θερμότητα, κυρίως στους ωκεανούς.

Τον Μάρτιο, 44 ερευνητές από την Ασία, την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική συναντήθηκαν σε εργαστήριο του Ινστιτούτου Μαξ Πλανκ για τη Μετεωρολογία στη Βαυαρία για να εξετάσουν τα δεδομένα του δορυφορικού συστήματος CERES της NASA. Η έκθεσή τους επιβεβαιώνει ότι η ανισορροπία αυξήθηκε κατά 0,3 έως 0,5 W/m² ανά δεκαετία μεταξύ 2005 και 2024, με ρυθμό που, όπως σημειώνει το ινστιτούτο, «αιφνιδίασε την επιστημονική κοινότητα».

Η αύξηση οφείλεται κυρίως στο ορατό, βραχέων κυμάτων τμήμα της ακτινοβολίας. Με απλά λόγια, ο πλανήτης έχει «σκουρύνει»: αντανακλά λιγότερο ηλιακό φως, κυρίως επειδή υπάρχει λιγότερος πάγος κοντά στους πόλους και λιγότερα σύννεφα. Η μείωση της νεφοκάλυψης μπορεί να προέρχεται από την ίδια τη θέρμανση, από αλλαγές στην κυκλοφορία της ατμόσφαιρας ή από τη μείωση των αιωρούμενων σωματιδίων (αερολυμάτων) της ρύπανσης, που ως τώρα αντανακλούσαν μέρος του φωτός και «φούσκωναν» τα σύννεφα.

Εδώ χρειάζεται προσοχή. Οι επιστήμονες του εργαστηρίου επιβεβαίωσαν την τάση, αλλά δεν κατέληξαν στο ποια αιτία βαραίνει περισσότερο. Ζητούν νέες επιτόπιες μετρητικές εκστρατείες, δορυφορικές αποστολές και κλιματικά μοντέλα με ανάλυση ενός χιλιομέτρου. Η σύνδεση της «σκοτεινότερης» Γης με την επιτάχυνση των θερμοκρασιών είναι φυσικά εύλογη και συνεπής, αλλά δεν έχει ακόμη αποδειχθεί ποσοτικά ως η κύρια εξήγηση.

Από τον «στόχο» στο «σημείο επιστροφής»

Η πολιτική μετάφραση αυτών των ευρημάτων βρίσκεται στην Έκθεση για το Χάσμα Εκπομπών 2026 της UNEP, με τίτλο «The point of return» (Το σημείο επιστροφής). Σύμφωνα με τη σύνοψη του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, η πιθανότητα να περιοριστεί η θέρμανση στον 1,5°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα χωρίς ή με περιορισμένη υπέρβαση «έχει πλέον χαθεί». Η υπέρβαση, όμως, δεν χρειάζεται να είναι μόνιμη: με επείγουσες και αυστηρές μειώσεις εκπομπών μπορεί να περιοριστεί σε μέγεθος και διάρκεια, ώστε η θερμοκρασία να επιστρέψει στον 1,5°C ως το τέλος του αιώνα.

Οι δύο επιστημονικές αναλύσεις εξηγούν γιατί το χρονικό περιθώριο στενεύει τόσο γρήγορα. Ο Ράμστορφ σημειώνει ότι, αν ο ρυθμός της τελευταίας δεκαετίας συνεχιστεί, η μακροπρόθεσμη υπέρβαση του ορίου της Συμφωνίας του Παρισιού θα έρθει πριν από το 2030. Πρόκειται για προβολή υπό όρο, όχι για πρόβλεψη: αφορά τον μέσο όρο πολλών ετών και όχι μία θερμή χρονιά, και εξαρτάται, όπως λέει ο ίδιος, από το πόσο γρήγορα θα μηδενιστούν οι εκπομπές CO2 από τα ορυκτά καύσιμα.

Τι διακυβεύεται στην Αττάλεια

Η COP31 θα διεξαχθεί από τις 9 έως τις 20 Νοεμβρίου στην Αττάλεια, με ένα ασυνήθιστο σχήμα: πρόεδρος της διάσκεψης θα είναι ο Τούρκος υπουργός Περιβάλλοντος Μουράτ Κουρούμ, ενώ τις διαπραγματεύσεις θα διευθύνει ο Αυστραλός υπουργός Κλίματος Κρις Μπόουεν, συμβιβασμός που προέκυψε όταν οι δύο χώρες διεκδίκησαν τη φιλοξενία.

Για τους διαπραγματευτές, η επιστημονική εικόνα αλλάζει το περιεχόμενο της συζήτησης. Αν η θέρμανση επιταχύνεται και η Γη απορροφά περισσότερη ενέργεια με ρυθμό που αιφνιδίασε τους ίδιους τους ερευνητές, τότε οι μειώσεις εκπομπών που αναβάλλονται κοστίζουν περισσότερο και η επιστροφή κάτω από τον 1,5°C γίνεται δυσκολότερη. Αυτή είναι ερμηνεία, όχι μέτρηση, αλλά απορρέει ευθέως από τα δεδομένα.

Για την Ελλάδα, που παρακολουθεί τη διάσκεψη από την άλλη πλευρά του Αιγαίου, το ζήτημα δεν είναι αφηρημένο. Οι δεκαετίες που ακολουθούν θα κριθούν από το πόσο θα ανέβει τελικά η καμπύλη και πόσο γρήγορα θα αρχίσει να κατεβαίνει.