Για χρόνια θεωρούνταν ότι όλοι οι φυσητήρες της Μεσογείου ανήκουν στο ίδιο πολιτισμικό σύνολο, αναγνωρίσιμο από ένα μοναδικό μοτίβο κλικ, τον λεγόμενο coda. Όμως νέες ηχογραφήσεις δείχνουν πως τα ζώα στην ανατολική λεκάνη χρησιμοποιούν μια επιταχυμένη εκδοχή του coda των δυτικών φυσητήρων.
Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο στο Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, οι φυσητήρες σε διαφορετικά σημεία της Μεσογείου φαίνεται να έχουν αναπτύξει διακριτές «διαλέκτους». Τα ευρήματα μπορεί να προσφέρουν νέα στοιχεία για την ανάπτυξη και την εξέλιξη της «γλώσσας» στα μη ανθρώπινα ζώα.
Οι φυσητήρες είναι μεγάλα, οδοντοφόρα θαλάσσια θηλαστικά που ζουν σε όλους τους ωκεανούς. Μπορούν να φτάσουν τους 45 αμερικανικούς τόνους και τα 52 πόδια μήκος, με το τεράστιο κεφάλι τους να αντιστοιχεί περίπου στο ένα τρίτο του σώματος. Όταν κυνηγούν, βουτούν έως και 2.000 πόδια για καλαμάρια, ράγιες, καρχαρίες και ψάρια των μεγάλων βαθέων.
Καθώς κινούνται σε ομάδες, επικοινωνούν με ακολουθίες γρήγορων κλικ, τα coda. Το μοτίβο είναι συνήθως μοναδικό για κάθε συγκεκριμένη πολιτισμική ομάδα και χρησιμοποιείται αποκλειστικά από τα μέλη της ίδιας κοινωνικής μονάδας, σαν φωνητική «υπογραφή».
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι πριν από περίπου 20.000 χρόνια, μια ομάδα φυσητήρων πέρασε το Στενό του Γιβραλτάρ και μπήκε στη Μεσόγειο, όπου παραμένει έκτοτε. Τα άτομα που ζουν στη Μεσόγειο σπάνια την εγκαταλείπουν—και άλλοι φυσητήρες σπάνια εισέρχονται—γι’ αυτό θεωρούνται γενετικά διακριτή υποπληθυσμιακή ομάδα. Η ομάδα κατατάσσεται ως απειλούμενη, με εκτιμώμενα 250 έως 2.500 αναπαραγωγικά ώριμα άτομα.
«Πάντα τους σκεφτόμουν ως τους περίεργους του κόσμου των φυσητήρων», λέει στη Live Science ο Taylor Hersh, βιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ στην Αγγλία.
Πρόσφατα, ερευνητές εντόπισαν ένα είδος φωνητικού «αλφαβήτου» των φυσητήρων. Κατέγραψαν τις φωνήσεις τουλάχιστον 60 ατόμων στην Ανατολική Καραϊβική την περίοδο 2005-2018 και με τη βοήθεια προηγμένων αλγορίθμων εντόπισαν μοτίβα στους ήχους. Η ομάδα ανίχνευσε 156 διακριτά coda, που πιθανολογεί ότι αποτελούν δομικά στοιχεία της «γλώσσας» τους.
Για χρόνια, οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι όλοι οι φυσητήρες της Μεσογείου ανήκουν στο ίδιο πολιτισμικό σύνολο, το οποίο χρησιμοποιεί ένα συγκεκριμένο coda, το «3+1»—τρία κλικ, μια παύση και ένα τέταρτο κλικ.
Όμως ο Hersh και οι συνεργάτες του κατέληξαν σε πιο σύνθετη εικόνα της «γλώσσας» της υποπληθυσμιακής ομάδας. Αναλύοντας 5.291 coda που καταγράφηκαν την περίοδο 2003-2021, διαπίστωσαν ότι οι φυσητήρες στις δύο πλευρές της Μεσογείου χρησιμοποιούν διακριτές διαλέκτους.
Στη δυτική Μεσόγειο, κοντά στις Βαλεαρίδες Νήσους της Ισπανίας, παράγουν το τυπικό 3+1, το οποίο οι ερευνητές ονομάζουν «δυτική διάλεκτος». Στην ανατολική πλευρά, κοντά στην Ελληνική Τάφρο ανοιχτά της Κρήτης, Ελλάδα, φαίνεται να έχουν υιοθετήσει μια ταχύτερη εκδοχή του 3+1, την οποία οι ερευνητές αποκαλούν «ανατολική διάλεκτος».
Οι δυτικοί φυσητήρες «το χρησιμοποιούσαν ευλαβικά», λέει ο Hersh στη Live Science. Τις περισσότερες φορές, και οι ανατολικοί έμεναν στη δική τους διάλεκτο. Ωστόσο, σε τέσσερις ηχογραφήσεις οι ερευνητές άκουσαν ανατολικούς φυσητήρες να χρησιμοποιούν τη δυτική διάλεκτο, κάτι που υποδηλώνει ότι μπορούν να «μεταπηδούν» ανάμεσα στις διαλέκτους.
Τα ευρήματα συμφωνούν με την υπόθεση ότι οι φυσητήρες μπήκαν στη Μεσόγειο από τα δυτικά και σταδιακά κινήθηκαν προς τα ανατολικά.
«Οι φάλαινες στην ανατολή θυμούνται τα παλιά, αλλά προχωρούν, και έχουν μια ελαφρώς διαφορετική εκδοχή αυτού που είναι ξεκάθαρα το ίδιο [γενικό είδος coda], αλλά το έχουν εξελίξει λίγο· το έχουν αλλάξει», λέει ο Luke Rendell, βιολόγος στο Πανεπιστήμιο St Andrews της Σκωτίας, στη Guardian.
Προς το παρόν, η ομάδα δεν γνωρίζει γιατί οι ανατολικοί φυσητήρες υιοθέτησαν τη δική τους παραλλαγή του 3+1 ούτε γιατί μερικές φορές εναλλάσσονται ανάμεσα στις δύο. Μια πιθανότητα είναι ότι οι φωνήσεις των ανατολικών φυσητήρων εξακολουθούν να εξελίσσονται και πως η τωρινή διάλεκτός τους αντιπροσωπεύει «ένα είδος ενδιάμεσης φάσης», λέει στη Live Science η Ellen Jacobs, θαλάσσια βιολόγος στο Πανεπιστήμιο Aarhus της Δανίας, που δεν συμμετείχε στη μελέτη.
«Οι αλλαγές στον ρυθμό μπορεί να είναι ένας πολύ εφικτός και ουσιαστικός τρόπος για να αρχίσουν να αποκλίνουν τα σήματα των coda», προσθέτει, παρομοιάζοντας τη διαδικασία με το πώς το «How do you do?» επιταχύνθηκε και συντομεύτηκε σε «howdy».
Οι φυσητήρες ζουν πολύ—έως περίπου 60 χρόνια—οπότε οι ερευνητές υποψιάζονται ότι η ανατολική διάλεκτος διαμορφώθηκε αργά, ίσως επί εκατοντάδες ή χιλιάδες χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι ενώ οι άνθρωποι γύρω από τη Μεσόγειο ανέπτυσσαν τις δικές τους γλώσσες και έθιμα, οι τοπικοί φυσητήρες «μετέδιδαν επίσης τις φωνητικές τους παραδόσεις από γενιά σε γενιά», λέει ο Txema Brotons, βιολόγος στον οργανισμό Tursiops Association, που εργάζεται για τη μελέτη και την προστασία των κητωδών, σε δήλωσή του.
«Αυτό το εύρημα μας θυμίζει ότι η πολιτισμική ιστορία της Μεσογείου δεν ανήκει αποκλειστικά στους ανθρώπους», σημειώνει ο Brotons. «Η Μεσόγειος είναι … ένας χώρος κοινής πολιτισμικής ποικιλομορφίας, όπου η εξέλιξη του ανθρώπινου πολιτισμού και του ζωικού πολιτισμού συνυπάρχει εδώ και χιλιάδες χρόνια».
