Κάθε χρόνο, τρισεκατομμύρια έντομα πραγματοποιούν εκπληκτικά ταξίδια χιλιάδων χιλιομέτρων — πάνω από ερήμους, οροσειρές και ωκεανούς — σχεδόν αόρατα στον άνθρωπο. Οι επιστήμονες μόλις αρχίζουν να αποκρυπτογραφούν αυτές τις μεταναστεύσεις, ακριβώς τη στιγμή που οι πληθυσμοί των εντόμων καταρρέουν σε παγκόσμιο επίπεδο.
Τον Οκτώβριο του 1950, δύο ορνιθολόγοι στέκονταν σε ένα ορεινό πέρασμα των Πυρηναίων και παρακολουθούσαν κάτι που δεν είχε καταγραφεί ποτέ πριν: εκατοντάδες πεταλούδες να περνούν κάθε ώρα, ακολουθούμενες από δεκάδες χιλιάδες μικροσκοπικές μύγες. Εκείνη η μέρα έγινε η πρώτη καταγεγραμμένη παρατήρηση μετανάστευσης μυγών στην Ευρώπη — και άνοιξε ένα επιστημονικό κεφάλαιο που παραμένει ανοιχτό μέχρι σήμερα.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι τα έντομα είναι από τους πιο παραγωγικούς μετανάστες του πλανήτη. Μόνο πάνω από τη νότια Αγγλία, μελέτες με ραντάρ έχουν καταγράψει περισσότερα από τρία τρισεκατομμύρια έντομα να μεταναστεύουν κάθε χρόνο. Στο ίδιο πέρασμα των Πυρηναίων, επιστήμονες που επέστρεψαν εβδομήντα χρόνια αργότερα με σύγχρονο εξοπλισμό υπολόγισαν ότι 17 εκατομμύρια έντομα διασχίζουν το πέρασμα ετησίως — το 90% από αυτά επικονιαστές.
Το 2013, ο Ισπανός εντομολόγος Gerard Talavera βρήκε σε μια παραλία της Γαλλικής Γουιάνας κάτι που δεν έπρεπε να υπάρχει εκεί: κουρασμένες πεταλούδες του είδους «painted lady», που δεν ζουν στη Νότια Αμερική. Η παρατήρηση αυτή πυροδότησε μια δεκαετή έρευνα που κατέληξε σε μια ιστορική ανακάλυψη: οι πεταλούδες αυτές είχαν διασχίσει τον Ατλαντικό Ωκεανό. Ήταν η πρώτη άμεση απόδειξη ότι ένα έντομο μπορεί να κάνει αυτό το ταξίδι — περίπου 4.200 χιλιόμετρα πάνω από ανοιχτή θάλασσα, εκμεταλλευόμενο ευνοϊκούς ανέμους. Τα ευρήματα δημοσιεύτηκαν το 2024 στο Nature Communications.
Εξίσου εντυπωσιακή είναι η ιστορία των νυχτερινών σκόρων bogong στην Αυστραλία. Οι Πρώτοι Λαοί γνώριζαν εδώ και χιλιάδες χρόνια ότι αυτά τα έντομα μεταναστεύουν σε σπηλιές των Αυστραλιανών Άλπεων — και τα συνέλεγαν ως τροφή σε μεγάλες γιορτές. Αυτό που δεν ήξεραν είναι πώς τα βρίσκουν. Έρευνες έδειξαν ότι τα bogong moths πλοηγούνται χρησιμοποιώντας τον έναστρο ουρανό ως πυξίδα — ένα έντομο με εγκέφαλο δέκα φορές μικρότερο από έναν κόκκο ρυζιού καταφέρνει να διανύει εκατοντάδες χιλιόμετρα νύχτα με τη νύχτα, σε ευθεία γραμμή, χωρίς να έχει ξαναπάει εκεί. Σε συννεφιασμένες νύχτες, χρησιμοποιούν το μαγνητικό πεδίο της Γης ως εναλλακτική πυξίδα.
Η μελέτη αυτών των μεταναστεύσεων είναι εξαιρετικά δύσκολη. Τα περισσότερα έντομα είναι πολύ μικρά για να φέρουν πομπούς, και πολύ πολυάριθμα για να παρακολουθηθούν ατομικά. Επιστήμονες έχουν χρησιμοποιήσει ραντάρ, αερόστατα με δίχτυα, φθορίζουσα σκόνη και ακόμα αεροπλάνα για να τα ακολουθήσουν. Ο βιολόγος Jason Chapman από το Πανεπιστήμιο του Exeter έστησε ραντάρ που σάρωναν τον ουρανό σε ύψος ενός χιλιομέτρου και ανέβαζε αερόστατο με δίχτυ για να συλλέγει δείγματα — κάμπινγκ επί τόπου, ξυπνώντας τα ξημερώματα για μήνες.
Αυτή η επιστημονική αφύπνιση έρχεται όμως σε μια κρίσιμη στιγμή. Οι πληθυσμοί εντόμων βρίσκονται σε ελεύθερη πτώση παγκοσμίως, λόγω κλιματικής κρίσης, εντατικής γεωργίας και εκτεταμένης χρήσης φυτοφαρμάκων. Στη Γερμανία, μελέτες έδειξαν μείωση 97% στους μεταναστευτικούς πληθυσμούς ορισμένων ειδών εντόμων τα τελευταία πενήντα χρόνια. Τα bogong moths κατέγραψαν πτώση 99,5% κατά τη διάρκεια της ξηρασίας του 2017 — με άμεσες συνέπειες για είδη που εξαρτώνται από αυτά, όπως ο νάνος ποσούμ των βουνών.
Για αιώνες, τα έντομα μετανάστευαν αθόρυβα και αόρατα, μεταφέροντας γύρη, ελέγχοντας παράσιτα, τρέφοντας πουλιά και ανακυκλώνοντας θρεπτικά συστατικά. Τώρα που η επιστήμη αρχίζει επιτέλους να κατανοεί την έκταση και τη σημασία αυτών των ταξιδιών, τα ίδια τα ταξίδια κιν
