Νέα ανάλυση DNA αποκαλύπτει ότι οι Νεάντερταλ υπέστησαν δραματική γενετική συρρίκνωση πριν από 75.000 χρόνια, λόγω μιας περιόδου παγετώνα. Η απώλεια γενετικής ποικιλομορφίας που ακολούθησε πιθανώς έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην τελική τους εξαφάνιση.
Για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, οι Νεάντερταλ κυριαρχούσαν στην Ευρώπη και την Ασία. Κι όμως, πριν από περίπου 40.000 χρόνια, εξαφανίστηκαν εντελώς. Το ερώτημα γιατί παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα της παλαιοανθρωπολογίας. Μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε πρόσφατα ρίχνει φως στα τελευταία κεφάλαια αυτής της ιστορίας — και ο κύριος ύποπτος είναι το κλίμα.
Ερευνητές με επικεφαλής τον Cosimo Posth από το Πανεπιστήμιο του Τύμπινγκεν ανέλυσαν μιτοχονδριακό DNA από δέκα Νεάντερταλ, που βρέθηκαν σε έξι τοποθεσίες στο Βέλγιο, τη Γαλλία, τη Γερμανία και τη Σερβία. Το μιτοχονδριακό DNA κληρονομείται αποκλειστικά από τη μητέρα, κάτι που το καθιστά ιδανικό εργαλείο για την ανίχνευση μητρικών γενεαλογικών γραμμών μέσα στον χρόνο. Συνδυάζοντας τα νέα δεδομένα με 49 ήδη γνωστά μιτοχονδριακά γονιδιώματα, η ομάδα κατάφερε να σκιαγραφήσει την πληθυσμιακή ιστορία των Νεάντερταλ με πρωτοφανή ανάλυση.
Το εύρημα-κλειδί: σχεδόν όλοι οι Νεάντερταλ που έζησαν μεταξύ 60.000 και 40.000 χρόνια πριν ανήκαν στην ίδια γενεαλογική γραμμή, η οποία εμφανίστηκε γύρω στα 65.000 χρόνια πριν. Οι παλαιότερες γραμμές είχαν εξαφανιστεί. Αυτό δεν είναι τυχαίο — είναι η υπογραφή μιας πληθυσμιακής κατάρρευσης. Και η αιτία φαίνεται να είναι ένας μεγάλος παγετώνας που ξεκίνησε γύρω στα 75.000 χρόνια πριν. Τα αρχαιολογικά δεδομένα επιβεβαιώνουν την εικόνα: μεταξύ 80.000 και 70.000 χρόνια πριν, οι θέσεις εύρεσης Νεάντερταλ συρρικνώθηκαν γεωγραφικά δραματικά, με τη συντριπτική πλειονότητα να συγκεντρώνεται στη νοτιοδυτική Γαλλία.
Όταν το κλίμα ζεστάθηκε ξανά μετά τα 60.000 χρόνια, οι Νεάντερταλ επεκτάθηκαν εκ νέου — φτάνοντας μέχρι τον Καύκασο. Αλλά η γενετική ποικιλομορφία που είχαν χάσει δεν επέστρεψε. Ομάδες που ζούσαν σε τεράστιες αποστάσεις μεταξύ τους είχαν σχεδόν πανομοιότυπο DNA. Αυτό είναι ένα κακό σημάδι για οποιοδήποτε είδος: η χαμηλή γενετική ποικιλομορφία σημαίνει λιγότερη ικανότητα προσαρμογής, συσσώρευση επιβλαβών μεταλλάξεων και μεγαλύτερη ευαισθησία σε τυχαία γεγονότα — μια επιδημία, μια ξηρασία, ένας ανταγωνιστής.
Υπάρχει και μια εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα. Ένα άτομο γνωστό ως «Thorin», που βρέθηκε στο σπήλαιο Grotte Mandrin στη Γαλλία και χρονολογείται μόλις 50.000 χρόνια πριν, ανήκε σε μια από τις παλαιότερες γενεαλογικές γραμμές — αυτές που υποτίθεται ότι είχαν εξαφανιστεί. Ο Posth το χαρακτηρίζει «το μόνο δείγμα που δεν ταιριάζει στην ιστορία». Ίσως κάποιες απομονωμένες ομάδες επέζησαν στις παρυφές, αόρατες στο αρχαιολογικό αρχείο, μέχρι σχεδόν το τέλος.
Η εικόνα που αναδύεται δεν είναι αυτή μιας αιφνίδιας καταστροφής. Είναι η ιστορία ενός είδους που έχασε σταδιακά τη γενετική του ανθεκτικότητα, ζώντας σε μικρές, απομονωμένες ομάδες — εκτιμήσεις κάνουν λόγο για τρία έως εξήντα άτομα ανά ομάδα. Όταν τελικά ήρθαν οι Homo sapiens, οι Νεάντερταλ ίσως ήταν ήδη ένα είδος σε παρακμή, όχι στην ακμή του. Το κλίμα έκανε τη βαριά δουλειά πολύ πριν από την τελική πράξη.
