Νέα ανάλυση γενετικού υλικού Νεάντερταλ αποκαλύπτει ότι μια παγετώδης περίοδος πριν από 75.000 χρόνια συρρίκνωσε δραματικά τον πληθυσμό τους, περιορίζοντάς τους στη νοτιοδυτική Γαλλία. Η απώλεια γενετικής ποικιλομορφίας που ακολούθησε πιθανώς επιτάχυνε την τελική εξαφάνισή τους.
Πριν από περίπου 40.000 χρόνια, οι Νεάντερταλ εξαφανίστηκαν από προσώπου γης. Για δεκαετίες, η επιστήμη αναζητούσε την αιτία — ήταν οι Homo sapiens που τους εκτόπισαν; Κάποια ασθένεια; Ή κάτι πιο αργό και πιο αμείλικτο; Μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε πρόσφατα δείχνει ότι η απάντηση κρύβεται στο ίδιο τους το DNA — και στον καιρό που έκανε πριν από 75.000 χρόνια.
Ερευνητές με επικεφαλής τον Cosimo Posth από το Πανεπιστήμιο του Τübingen ανέλυσαν μιτοχονδριακό DNA από δέκα Νεάντερταλ που βρέθηκαν σε έξι τοποθεσίες στο Βέλγιο, τη Γαλλία, τη Γερμανία και τη Σερβία. Συγκρίνοντας τα νέα δεδομένα με 49 ήδη γνωστά γονιδιώματα, διαπίστωσαν κάτι εντυπωσιακό: σχεδόν όλοι οι Νεάντερταλ που έζησαν μεταξύ 60.000 και 40.000 χρόνια πριν ανήκαν στην ίδια γενετική γραμμή — μια γραμμή που εμφανίστηκε γύρω στα 65.000 χρόνια πριν. Οι παλαιότερες γραμμές είχαν εξαφανιστεί εντελώς.
Τι συνέβη; Η απάντηση φαίνεται να είναι κλιματική. Γύρω στα 75.000 χρόνια πριν, ξεκίνησε μια σημαντική παγετώδης περίοδος που ανάγκασε τους Νεάντερταλ να συρρικνωθούν γεωγραφικά, συγκεντρώνοντας τους κυρίως στη νοτιοδυτική Γαλλία. Η ανάλυση αρχαιολογικών θέσεων επιβεβαιώνει αυτή την εικόνα: μεταξύ 80.000 και 70.000 χρόνια πριν, ο αριθμός των θέσεων εκτός νοτιοδυτικής Ευρώπης μειώνεται δραματικά. Οι Νεάντερταλ δεν εξαφανίστηκαν τότε — αλλά εγκλωβίστηκαν.
Όταν το κλίμα θέρμανε ξανά μετά τα 60.000 χρόνια, οι Νεάντερταλ επεκτάθηκαν εκ νέου, φτάνοντας μέχρι τον Καύκασο. Όμως η γενετική τους ποικιλομορφία είχε ήδη χαθεί. Ομάδες που ζούσαν σε τεράστιες αποστάσεις μεταξύ τους είχαν σχεδόν πανομοιότυπο DNA — σημάδι ότι κατάγονταν από έναν πολύ μικρό αρχικό πληθυσμό. Αυτό δεν είναι απλώς στατιστικό ενδιαφέρον: η χαμηλή γενετική ποικιλομορφία σημαίνει λιγότερη ανθεκτικότητα απέναντι σε ασθένειες, περιβαλλοντικές αλλαγές και τυχαία γεγονότα που μπορούν να αφανίσουν μια μικρή ομάδα.
Και οι ομάδες των Νεάντερταλ ήταν πράγματι μικρές — εκτιμήσεις κάνουν λόγο για τρία έως εξήντα άτομα. Σε τέτοιες συνθήκες, επιβλαβείς γενετικές παραλλαγές συσσωρεύονται πιο εύκολα, και κάθε ομάδα είναι πιο εκτεθειμένη στο τυχαίο. Ένας σκληρός χειμώνας, μια επιδημία, μια αποτυχημένη κυνηγετική σεζόν — αρκούσε για να σβήσει μια ολόκληρη τοπική κοινότητα.
Υπάρχει και μια εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα: ο Thorin, ένα άτομο που βρέθηκε στο σπήλαιο Grotte Mandrin στη Γαλλία και χρονολογείται μόλις 50.000 χρόνια πριν, ανήκε γενετικά σε μια από τις παλαιότερες γραμμές — αυτές που υποτίθεται είχαν εξαφανιστεί. Ο Posth τον αποκαλεί «το μόνο δείγμα που δεν ταιριάζει στην ιστορία». Ίσως κάποιες απομονωμένες ομάδες επέζησαν περισσότερο από όσο νομίζαμε.
Η μελέτη δεν απαντά οριστικά στο ερώτημα γιατί εξαφανίστηκαν οι Νεάντερταλ — η άφιξη των Homo sapiens παραμένει στο τραπέζι. Αλλά δείχνει ότι όταν συναντήθηκαν με εμάς, ήταν ήδη μια αποδυναμωμένη, γενετικά φτωχή ομάδα που είχε επιβιώσει από έναν παγετώνα αλλά δεν είχε ανακάμψει πλήρως. Το κλίμα τούς έσπρωξε στην άκρη — και κάτι άλλο τούς έσπρωξε πέρα από αυτήν.
