Δεν συμβαίνει συχνά ένα βίντεο στο YouTube να οδηγεί σε σημαντική ανακάλυψη για την άγρια ζωή. Αυτό ακριβώς έκανε, χωρίς να το καταλάβει, ο Mohammed Almuntasir όταν πάτησε «upload» το 2017.
Στα μόλις 18 δευτερόλεπτα, το βίντεο έδειχνε μια μικρόσωμη αγριόγατα να κουλουριάζεται στη σκιά ενός θαμνώνα, στη γενέτειρά του, τη Λιβύη. Σχεδόν μια δεκαετία αργότερα, επιβεβαιώθηκε ως η πρώτη τεκμηριωμένη ένδειξη ότι η χώρα φιλοξενεί την αγριόγατα της ερήμου (sand cat), ένα άγριο αιλουροειδές τόσο χαριτωμένο όσο και δυσεύρετο.
Ο Almuntasir, φωτογράφος πεδίου με χρόνια δουλειάς σε φυτά και ζώα σε όλη τη Βόρεια Αφρική, ήξερε τι έβλεπε. Είχε ξαναδεί αγριόγατες της ερήμου στη Λιβύη, αλλά η νυχτόβια συμπεριφορά τους είχε ματαιώσει κάθε προσπάθεια να τις καταγράψει.
«Μόλις είδα το ζώο, ήξερα ότι ήταν αγριόγατα της ερήμου, γιατί είχα δει το είδος ξανά τη νύχτα», είπε στο CNN μέσω email. «Ωστόσο, δεν είχα ποτέ καταφέρει να το φωτογραφίσω, γιατί δεν διέθετα κάμερα κατάλληλη για νυχτερινή φωτογράφιση ή παγίδες κάμερας».
Ο Almuntasir υπέθετε ότι οι μικρόσωμες γάτες της ερήμου —που φτάνουν συνήθως μέχρι 22.5 ίντσες (57 εκατοστά) και 7.5 λίβρες (3.5 κιλά)— είχαν ήδη τεκμηριωθεί στη χώρα του.
Όμως, παρά κάποιες σποραδικές αναφορές από τα μέσα του 20ού αιώνα, η αγριόγατα της ερήμου (Felis margarita) δεν είχε ποτέ επίσημα επιβεβαιωθεί ως ιθαγενής στη Λιβύη, όπως είπε στο CNN ο Firas Hayder, ειδικός στα μικρά σαρκοφάγα της Βόρειας Αφρικής. Το είδος συνδεόταν κυρίως με σαχανικές περιοχές άλλων χωρών, όπως το Μαρόκο, καθώς και με τη νοτιοδυτική και κεντρική Ασία.
Γι’ αυτό και το σοκ του Hayder όταν, λίγες εβδομάδες μετά την ανάρτηση του βίντεο, επικοινώνησε με τον Almuntasir και εκείνος, με απόλυτη φυσικότητα, επιβεβαίωσε ότι —όπως έλεγε και ο τίτλος στο YouTube— το «sand cat in Libya» είχε όντως τραβηχτεί στην περιοχή Al-Hamada Al-Hamra της Λιβυκής Ερήμου, κοντά στα σύνορα με την Τυνησία.
«Του είπα: “Όχι!”» λέει γελώντας ο Hayder, οικολογος άγριας ζωής και περιφερειακός συντονιστής Βόρειας Αφρικής για το African Small Carnivore Research Initiatives, μια μη κερδοσκοπική οργάνωση με έδρα το Sol Plaatje University στη Νότια Αφρική. «“Για σένα είναι φυσιολογικό, για μας όχι”. Έμεινε έκπληκτος. Μου είπε: “Είσαι σίγουρος;” Κι εγώ είπα: “Ναι, αυτό είναι το πρώτο καταγεγραμμένο εύρημα”».
Από εκεί, οι δύο τους ένωσαν δυνάμεις για μια οκταετή προσπάθεια καταγραφής επιβεβαιωμένων εμφανίσεων αγριόγατας της ερήμου —όπως και της σαχανικής νυφίτσας (Saharan striped polecat)— στη Λιβύη, που κατέληξε στη μελέτη «Rediscovering desert ghosts», η οποία δημοσιεύτηκε στο Journal of Arid Environments τον Φεβρουάριο φέτος.
Η έρευνα, συνεργασία επτά επιστημόνων, είχε τον Hayder να συντονίζει εξ αποστάσεως, διδάσκοντας στον Almuntasir πώς να καταγράφει συντεταγμένες GPS στα σημεία παρατήρησης. Ο φωτογράφος συνεργάστηκε στενά με τοπικούς οδηγούς για τον εντοπισμό και την παρακολούθηση των ζώων.
Ο Almuntasir κατάλαβε γρήγορα ότι θα ήταν «εξαιρετικά δύσκολη» αποστολή. Κυνηγώντας κυρίως τη νύχτα τρωκτικά και ερπετά, οι αγριόγατες της ερήμου σκάβουν εντατικά: μένουν σε λαγούμια τις πιο ζεστές ώρες, ενώ θάβουν τόσο τα περιττώματα όσο και υπολείμματα λείας για κατανάλωση αργότερα. Με το νερό δυσεύρετο, μπορούν να επιβιώσουν μόνο από την υγρασία που προσλαμβάνουν πίνοντας το αίμα του θηράματός τους.
Γνωστές για τις μεγάλες αποστάσεις που διανύουν και με τα ίχνη τους να σβήνονται γρήγορα στην άμμο, οι φυσικά καμουφλαρισμένες γάτες παραμένουν ελάχιστα μελετημένες — γατάκια φωτογραφήθηκαν για πρώτη φορά στη φύση μόλις το 2017.
Εκείνη η τριάδα νεαρών ζώων εντοπίστηκε να κρύβεται σε θάμνο ερήμου στο Μαρόκο από τον Dr. Grégory Breton, διευθυντή του γαλλικού παραρτήματος της διεθνούς οργάνωσης προστασίας άγριων αιλουροειδών Panthera, με τις εικόνες να γίνονται αμέσως viral.
Η επιμονή όμως ανταμείφθηκε: ο Almuntasir κατέγραψε προσωπικά 24 από τις 36 παρατηρήσεις αγριόγατας της ερήμου της μελέτης. Συνολικά, οι εμφανίσεις σημειώθηκαν σε 13 σημεία της Λιβυκής Σαχάρας, κυρίως στα νοτιοδυτικά της χώρας, υποδεικνύοντας ότι η περιοχή μπορεί να αποτελεί «potential stronghold» για το είδος.
Παρόλα αυτά, παραμένουν «major knowledge gaps», τονίζει η μελέτη, και η κάλυψή τους μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμη ώστε οι αγριόγατες της ερήμου να μη γίνουν αληθινά φαντάσματα στη Λιβύη και αλλού.
Αν και σήμερα το είδος κατατάσσεται ως «least concern» από τη Διεθνή Ένωση για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN) —δηλαδή εκτός κατηγορίας κινδύνου— ερευνητές έχουν ζητήσει να επανεξεταστεί η αξιολόγηση, που έγινε το 2014.
Οι αγριόγατες της ερήμου μπορεί να είναι πιο απειλούμενες απ’ όσο πιστευόταν λόγω «της επικράτειάς τους, των περιορισμένων πόρων και του εύθραυστου οικοσυστήματος», είχε πει τότε στο CNN ο Breton, ο οποίος συνυπέγραψε μελέτη για τις μαροκινές αγριόγατες της ερήμου που δημοσιεύτηκε το 2023, προσθέτοντας ότι έχουν καταγραφεί περιπτώσεις σύλληψης του είδους για το παράνομο εμπόριο κατοικιδίων.
Ο Hayder συμμερίζεται τις ανησυχίες του Breton, ιδιαίτερα για τους περιβαλλοντικούς παράγοντες. Ιδιαίτερα ευαίσθητα στις αυξήσεις θερμοκρασίας, τα μικρά σαρκοφάγα όπως η αγριόγατα της ερήμου μπορούν να λειτουργήσουν ως «sentinel» της κλιματικής αλλαγής.
«Αν θέλεις να ελέγξεις αν ένα ενδιαιτημα είναι σε καλή (κατάσταση), πρέπει να μελετήσεις τα μικρά σαρκοφάγα», είπε ο Hayder, ο οποίος εκτιμά ότι η κλιματική αλλαγή μπορεί ήδη να έχει συμβάλει σε μείωση των πληθυσμών.
Οι παρατηρήσεις στη Λιβύη επιβεβαίωσαν κι άλλους φόβους του Breton. Στο πεδίο, ο Almuntasir είδε αγριόγατες της ερήμου να πωλούνται σε τοπικές αγορές, συχνά ως κατοικίδια, ενώ ο Hayder μίλησε με κυνηγούς που τις σκότωναν για το κρέας τους.
Για τον Hayder, είναι μια οδυνηρά γνώριμη ιστορία που τον ωθεί να ενισχύσει την ενημέρωση και κατανόηση για τα μικρά σαρκοφάγα —από το κάρακάλ μέχρι τις φενέκ— σε όλη τη Βόρεια Αφρική.
Πιστεύει ότι η έλλειψη δημόσιας γνώσης για τα είδη τροφοδοτεί τις συγκρούσεις ανθρώπου–σάρκοφάγων, πεδίο που έχει ήδη εξετάσει σε σχέση με τις αρνητικές αντιλήψεις στα social media για τη νυφίτσα της Αιγύπτου.
«Για μένα είναι μια πρόκληση», είπε ο Hayder. «Νιώθω ότι πρέπει να αλλάξω τη νοοτροπία».
