Αριθμός π: τι είναι και πώς τον υπολογίζουμε

Ο αριθμός π είναι ο σταθερός λόγος της περιφέρειας ενός κύκλου προς τη διάμετρό του: π = C/d. Η γνωστή τιμή 3,14 είναι προσέγγιση. Ο π είναι άρρητος, άρα η δεκαδική του ανάπτυξη δεν τελειώνει και δεν επαναλαμβάνεται περιοδικά.
Γιατί γιορτάζεται στις 14 Μαρτίου
Η Ημέρα του π συνδέεται με την αμερικανική γραφή της ημερομηνίας 3/14. Δημιουργήθηκε το 1988 από τον Larry Shaw στο Exploratorium του Σαν Φρανσίσκο. Η γιορτή συνοδεύεται συχνά από πίτες, ένα λογοπαίγνιο ανάμεσα στο αγγλικό pie και την προφορά του pi.
Τι είναι το π;
Η μαθηματική σταθερά π είναι ένας πραγματικός αριθμός που μπορεί να οριστεί ως ο λόγος του μήκους της περιφέρειας ενός κύκλου προς τη διάμετρό του στην Ευκλείδεια γεωμετρία, και ο οποίος χρησιμοποιείται πολύ συχνά στα μαθηματικά, τη φυσική και τη μηχανολογία.
Ο συμβολισμός προέρχεται από το αρχικό γράμμα «π» (πι) της λέξης «περιφέρεια», και έχει καθιερωθεί διεθνώς, ενώ στο λατινικό αλφάβητο συμβολίζεται ως Pi, όταν δεν είναι διαθέσιμοι τυπογραφικά ελληνικοί χαρακτήρες. Το π είναι γνωστό επίσης ως σταθερά του Αρχιμήδη (δεν πρέπει να συγχέεται με τον αριθμό του Αρχιμήδη) ή αριθμός του Λούντολφ.
Ανακαλύπτοντας τα «μυστικά» του κύκλου
Η ανάγκη του ανθρώπου να μετρήσει το μήκος ενός κύκλου γεννήθηκε πολλές χιλιετίες πριν. Το πιο γνωστό σχήμα, ανάμεσα σε όλα τα γεωμετρικά κατασκευάσματα, είχε όμως κάποιες περίεργες ιδιότητες. Τυλίγοντας ένα σκοινί γύρω από ένα κυκλικό σχήμα, μπορούσε κανείς να υπολογίζει το μήκος του. Ανάμεσα στην διάμετρο του κύκλου και στο μήκος του υπήρχε μια σταθερή σχέση, η οποία όμως δυσκόλευε τους γεωμέτρες για πολλούς αιώνες.
Ο λόγος περιφέρειας προς διάμετρο παραμένει ο ίδιος ανεξάρτητα από το μέγεθος του κύκλου. Για πρακτικούς υπολογισμούς χρησιμοποιούμε προσεγγίσεις με την ακρίβεια που χρειάζεται κάθε εφαρμογή, χωρίς να συγχέουμε την προσέγγιση με την ακριβή σταθερά.
Από την αρχαία Αίγυπτο μέχρι και τον Αρχιμήδη
Οι προσεγγίσεις του λόγου περιφέρειας προς διάμετρο έχουν μακρά ιστορία. Οι αιγυπτιακές και βαβυλωνιακές μέθοδοι προηγήθηκαν της γεωμετρικής προσέγγισης του Αρχιμήδη. Οι αναλογίες ενός αρχαίου μνημείου, ωστόσο, δεν αρκούν για να αποδείξουν ότι οι κατασκευαστές γνώριζαν τη σύγχρονη έννοια του π.
Ο Αρχιμήδης χρησιμοποίησε εγγεγραμμένα και περιγεγραμμένα πολύγωνα για να περιορίσει την τιμή του π ανάμεσα σε δύο όρια: 223/71 και 22/7. Έτσι η προσέγγιση βασίστηκε σε γεωμετρικό συλλογισμό, όχι μόνο σε μετρήσεις.
Γιατί δεν τελειώνουν τα δεκαδικά ψηφία του
Ο π είναι ακριβώς ορισμένος· δεν είναι ένας αριθμός που «δεν έχει βρεθεί». Επειδή είναι άρρητος, δεν εκφράζεται ως κλάσμα δύο ακεραίων. Είναι επίσης υπερβατικός, δηλαδή δεν είναι ρίζα μη μηδενικού πολυωνύμου με ακέραιους συντελεστές. Οι δύο ιδιότητες δεν είναι συνώνυμες.
Όταν γράφουμε 3,14 ή περισσότερα δεκαδικά ψηφία, χρησιμοποιούμε μια πεπερασμένη προσέγγιση. Το πόσα ψηφία χρειάζονται εξαρτάται από τον υπολογισμό. Η μαθηματική σταθερά παραμένει ακριβής, ενώ οι αριθμητικές προσεγγίσεις έχουν ελεγχόμενο σφάλμα.
Ο υπολογισμός ψηφίων του π συνδέεται με αριθμητικούς αλγορίθμους και υπολογιστικές μεθόδους. Δεν σημαίνει ότι οι μαθηματικοί εγκατέλειψαν τη μελέτη του ή ότι η σταθερά έχει σημασία μόνο ως δοκιμή υπολογιστών.
Τα πρώτα 50 δεκαδικά ψηφία του π είναι:
3,14159 26535 89793 23846 26433 83279 50288 41971 69399 37510




