Όταν ερχόμαστε στον κόσμο, ο εγκέφαλός μας έχει ήδη όλα τα βασικά «υλικά» στη θέση τους για να σχηματίσει σκέψεις και, πιθανώς, ακόμη και κάποια μορφή συνειδητής επίγνωσης.
Ο εγκέφαλος των νεογέννητων μοιάζει εντυπωσιακά με εκείνον των ενηλίκων, Craig Boylan
Ο εγκέφαλος των νεογέννητων μοιάζει εντυπωσιακά με εκείνον των ενηλίκων
Γεννιόμαστε με την ουσιαστική αρχιτεκτονική του εγκεφάλου μας ήδη έτοιμη να λειτουργήσει. Στους προηγούμενους εννέα μήνες –περίπου–, γύρω στα 100 δισεκατομμύρια νευρώνες έχουν αναπτυχθεί από έναν μοναδικό «νευρικό σωλήνα» 3 χιλιοστών στο έμβρυο, ο οποίος αποτελεί το σχέδιο για ολόκληρο το κεντρικό νευρικό σύστημα.
Αυτός ο τεράστιος αριθμός νευρώνων επισκιάζεται μόνο από τις περίπου 100 τρισεκατομμύρια συνδέσεις που σχηματίζονται μεταξύ τους, σαν τις γραμμές ανάμεσα σε κόμβους ενός μετρό σε μια πόλη. «Σχηματίζονται με έξυπνο τρόπο, ώστε το σύστημα να γίνει πιο αποδοτικό», λέει η αναπτυξιακή νευροεπιστήμονας Moriah Thomason από το New York University.
Πώς η μελέτη του νου των βρεφών μας κάνει να επανεξετάζουμε τη συνείδηση
Λίγο πριν από τη γέννηση, ο εγκέφαλος μοιάζει ήδη εντυπωσιακά με εγκέφαλο ενηλίκου: το connectome του εμβρύου μοιράζεται το 61% της ίδιας λειτουργικής οργάνωσης με εκείνο ενός ενήλικου εγκεφάλου. «Είναι πραγματικά απίστευτο», λέει η Thomason, αλλά δεν πρέπει να συγχέουμε τον εγκέφαλο του εμβρύου με έναν μικρό ενήλικο εγκέφαλο. Κάποια ζώα, όπως τα πουλάρια, γεννιούνται με την ικανότητα να περπατούν, να τρέφονται και ακόμη και να καλπάζουν. Οι άνθρωποι, όμως, με την εξαιρετικά μακρά παιδική ηλικία τους, είναι όντα έντονα κοινωνικά και εξαρτημένα.
«Θέλεις ο εγκέφαλος να είναι ανολοκλήρωτος, γιατί θέλεις το περιβάλλον στο οποίο γεννιέσαι να τον ολοκληρώσει», λέει ο φιλόσοφος του νου Timothy Bayne από το Monash University στην Αυστραλία. «Θα ήταν πραγματικά κακό για την εξέλιξη να είχε ολοκληρωθεί τόσο ώστε να έπρεπε να μιλάς σουαχίλι και να γεννιόσουν σε μια χώρα που μιλά ρωσικά».
Η γέννηση είναι ένα ιδιαίτερα μεταμορφωτικό γεγονός για τον εγκέφαλο. «Είναι σχεδόν σαν επίθεση», λέει η Thomason. Τα νεογέννητα ξαφνικά νιώθουν το πλήρες βάρος της βαρύτητας αντί για την άνωση της μήτρας, οι θερμοκρασίες αρχίζουν να μεταβάλλονται και ένα κύμα νέων οπτικών πληροφοριών πρέπει να γίνει κατανοητό. Σε απάντηση, οι μονωτικές στοιβάδες που ονομάζονται έλυτρα μυελίνης σχηματίζονται όλο και περισσότερο σε όλο το νευρικό σύστημα, ενισχύοντας συνδέσεις και διαχωρίζοντας εγκεφαλικά δίκτυα που γίνονται ολοένα και πιο εξειδικευμένα. «Αυτές οι διαδικασίες “κλαδέματος” αρχίζουν να γίνονται επιθετικές», λέει η Thomason. «Το κλειδώνεις αυτό».
Καθώς συμβαίνει αυτό, η ικανότητά μας να προσανατολιζόμαστε στον κόσμο γίνεται πιο σύνθετη, καθώς οι ανώτερες γνωστικές λειτουργίες χτίζονται πάνω στις πιο βασικές. Για παράδειγμα, πρώτα τα αντικείμενα διακρίνονται το ένα από το άλλο, έπειτα αρχίζουμε να παρακολουθούμε την κίνησή τους και στη συνέχεια να αναγνωρίζουμε πρόσωπα και συναισθήματα. «Θέλεις να μπορείς να παρακολουθείς τα συναισθήματα πολύ νωρίς, γιατί έτσι παίρνεις όλα αυτά τα σημάδια για τις νοητικές καταστάσεις των άλλων», λέει ο Bayne.
Με τους εγκεφαλικούς σαρωτές, μπορούμε πλέον να παρατηρούμε τον σχηματισμό των εγκεφαλικών δικτύων και συνδέσεων σε ενήλικες και έμβρυα. Όμως το τι σημαίνει όλο αυτό για την ανάπτυξη της εμπειρίας είναι ένα πολύ πιο δύσκολο ερώτημα. Πρότυπα εγκεφαλικής δραστηριότητας και συμπεριφορές που παρατηρούνται στη μήτρα δείχνουν ότι πτυχές της συνειδητής επίγνωσης υπάρχουν στα έμβρυα. «Σίγουρα θα μπορούσαν να υπάρχουν αποσπάσματα εμπειρίας πριν από τη γέννηση και η δυνατότητα για συνείδηση είναι πιθανότατα εκεί», λέει ο Bayne. Ωστόσο, η διαίσθησή του είναι ότι η συνείδηση, με οποιαδήποτε ουσιαστική έννοια, δεν εμφανίζεται μέχρι τα μωρά να έρθουν αντιμέτωπα με τον καταιγισμό του έξω κόσμου.
Ακόμη κι αν γνωρίζαμε πώς συνδέεται η συνειδητή εμπειρία με τη βιολογία του εγκεφάλου, οι φιλόσοφοι παραμένουν διχασμένοι για τη σχέση ανάμεσα στη σκέψη και τη συνείδηση. «Μπορείς να έχεις σκέψη χωρίς συνείδηση; Μπορείς να έχεις συνείδηση χωρίς σκέψη;» ρωτά ο φιλόσοφος της συνείδησης Philip Goff από το Durham University στη Βρετανία. Ο Bayne προτείνει ότι οι σκέψεις σχετίζονται περισσότερο με την ικανότητά μας να δρούμε μέσα στον κόσμο. Λίγους μήνες μετά τη γέννηση, για παράδειγμα, τα μωρά ανακαλύπτουν ότι μπορούν να κινήσουν ένα κρεμαστό παιχνίδι από πάνω τους με τις δικές τους πράξεις. «Αναρωτιέμαι αν το πρώτο είδος σκέψης που θα έχουν τα μωρά είναι οι ματαιωμένες προθέσεις ή η ευχαρίστηση επειδή πέτυχαν μια πρόθεση», λέει.
Τα στοιχεία για τη συνείδηση στα νεογέννητα έχουν συνέπειες και για τη φροντίδα τους
Η ιδέα ότι η σκέψη και η συνείδηση δεν υπάρχουν ουσιαστικά μέχρι να γεννηθούν τα μωρά ίσως μοιάζει αυτονόητη. Η γνωσιακή επιστήμονας Anna Ciaunica από το University of Lisbon στην Πορτογαλία προειδοποιεί ότι πρόκειται για μια μεροληπτική υπόθεση, με επίκεντρο τον ενήλικο άνθρωπο. Υποθέτουμε ότι οι εμπειρίες έχουν έδρα τον εγκέφαλο και ότι η σκέψη περιλαμβάνει στρώματα σύνθετων εννοιών. Όμως μελέτες δείχνουν ότι οι αισθητηριακές εμπειρίες ενσωματώνονται σε μια βασική αίσθηση του εαυτού μέσα από τις πράξεις ήδη από νωρίς στην εγκυμοσύνη, λέει η Ciaunica. Αυτή η διαδικασία αλληλεπίδρασης και μάθησης βρίσκεται στον πυρήνα της εμπειρίας και της ικανότητάς μας να επιβιώνουμε. Σε αυτό δείχνουν οι αρχαίες εξελικτικές ρίζες των νευρώνων στο έντερό μας και η ταχύτητα με την οποία το οσφρητικό μας σύστημα εξειδικεύεται στο αναπτυσσόμενο έμβρυο. «Η ύπαρξη έρχεται πρώτη, η γνώση αργότερα», λέει.
Περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, ο πρωταρχικός κόσμος ενός εμβρύου περιστρέφεται γύρω από τη μητέρα του. «Στη μήτρα, διαπραγματευόμαστε συνεχώς απέναντι στην παρουσία του άλλου», λέει η Ciaunica, σημειώνοντας ότι μελέτες δείχνουν πως τα νεογέννητα κλαίνε διαφορετικά αν η μητέρα τους είναι δίγλωσση. «Η πρώτη σκέψη που νομίζω ότι έχουμε είναι: “Δεν είμαι μόνος”».
Secrets of the SuperAgers
Λάβετε κάθε εβδομάδα νέες επιστημονικές ανακαλύψεις στο inbox σας. Θα σας ενημερώνουμε επίσης για εκδηλώσεις και ειδικές προσφορές του New Scientist.
