Για χρόνια επικρατούσε η άποψη ότι οι ωοθήκες μετά την εμμηνόπαυση απλώς αδρανοποιούνται στο σώμα. Νέα στοιχεία από ποντίκια δείχνουν όμως ότι μπορεί να μετατρέπονται σε όργανο με ρόλο στη φλεγμονή.
Οι ωοθήκες ίσως έχουν μεγαλύτερη σημασία για την υγεία μετά την εμμηνόπαυση απ’ ό,τι πιστεύαμε.
Η άποψη ότι, αφού περάσουν τη μεταβατική περίοδο της εμμηνόπαυσης, οι ουλωμένες και συρρικνωμένες ωοθήκες μένουν ανενεργές στο σώμα είναι πλέον υπό αμφισβήτηση. Η διαπίστωση ότι οι ωοθήκες γερασμένων ποντικιών γεμίζουν με ανοσοκύτταρα δείχνει πως το όργανο μπορεί να συνδέεται με τη γενικευμένη φλεγμονή μετά την εμμηνόπαυση.
«Υποθέταμε ότι το όργανο είχε κάνει τη δουλειά του [μετά την αναπαραγωγή]», λέει η Francesca Duncan από το Northwestern University στο Ιλινόις. «Αυτό που βρήκαμε ήταν εξαιρετικά απρόσμενο».
Τον Μάρτιο, η Duncan και οι συνεργάτες της δημοσίευσαν μια μελέτη, η οποία δεν έχει ακόμη αξιολογηθεί από ομοτίμους, για τη σύσταση των πρωτεϊνών στις ωοθήκες γυναικών μετά την εμμηνόπαυση, ηλικίας 50 έως 75 ετών. Περίμεναν ότι όλες οι ωοθήκες θα ήταν αρκετά παρόμοιες, όμως η Duncan διαπίστωσε ότι οι «μοριακές υπογραφές άλλαζαν αρκετά δραματικά με τις δεκαετίες, κάτι που μας έδειξε πως: αυτό το όργανο δεν είναι στάσιμο, αλλάζει με τον χρόνο».
Για να κατανοήσουν καλύτερα τι συμβαίνει, η Duncan και η ομάδα της μελέτησαν τώρα πιο αναλυτικά τις ωοθήκες ποντικιών. Εξέτασαν τον ιστό και την έκφραση γονιδίων στις ωοθήκες νεαρών ποντικιών 2 μηνών, αναπαραγωγικά ηλικιωμένων 18 μηνών και μετά την αναπαραγωγή 24 μηνών.
Τα ποντίκια δεν έχουν έμμηνο κύκλο όπως οι άνθρωποι. Το ενδομήτριο δεν αποβάλλεται ως περίοδος, αλλά επαναρροφάται. Επίσης, δεν περνούν εμμηνόπαυση όπως οι άνθρωποι, όμως τα αποθέματα ωαρίων μειώνονται με την ηλικία και οι κύκλοι τους γίνονται ακανόνιστοι. «Όταν μιλάμε για εμμηνόπαυση, αναφερόμαστε στη μείωση της γονιμότητας και της [ορμονικής] λειτουργίας που σχετίζεται με την ηλικία, και τα ποντίκια περνούν απολύτως το ίδιο πράγμα», λέει η Duncan.
Ορισμένα από τα ευρήματα ήταν αναμενόμενα: οι μεγαλύτερης ηλικίας ωοθήκες έχασαν, για παράδειγμα, τα ωοθυλάκια που παράγουν ωάρια και εμφάνισαν περισσότερη ουλοποίηση. Επιπλέον, γονίδια που σχετίζονται με την αναπαραγωγή και την παραγωγή ορμονών όπως η οιστραδιόλη, μια μορφή οιστρογόνου, υπολειτουργούσαν. Όμως η ομάδα διαπίστωσε επίσης ότι γονίδια που συνδέονται με τη φλεγμονή και την ανοσολογική δραστηριότητα ενεργοποιούνταν όλο και περισσότερο, ενώ ο αριθμός των ανοσοκυττάρων στις ωοθήκες, μεταξύ αυτών Τ κύτταρα και μακροφάγα, αυξανόταν με την ηλικία.
Απαιτείται περαιτέρω έρευνα για να φανεί τι σημαίνει αυτό για την ανοσολογική και τη συνολική υγεία, όμως η Duncan υποψιάζεται ότι πρόκειται για αλλαγή ταυτότητας των ωοθηκών και όχι για μετατροπή τους σε «ανοσολογική υπερδύναμη». «[Οι ωοθήκες] χάνουν, κατά κάποιον τρόπο, την αναπαραγωγική υπογραφή και αποκτούν ανοσολογική υπογραφή, αλλά δεν πιστεύω ότι αυτό είναι απαραίτητα καλό», λέει.
Οι γηρασμένοι ιστοί περνούν μια κατάσταση που είναι γνωστή ως “inflammaging”, δηλαδή χρόνια, χαμηλού βαθμού φλεγμονή. Τα ανοσοκύτταρα συμμετέχουν έντονα σε αυτή τη διαδικασία, κάτι που κάνει τη Duncan να θεωρεί ότι, μετά το τέλος της αναπαραγωγικής λειτουργίας, οι ωοθήκες συμβάλλουν απελευθερώνοντας φλεγμονώδη μόρια σηματοδότησης. «Είναι πιθανό [αυτή η μεταβολή μετά την αναπαραγωγή] να μην σημαίνει τίποτα, αλλά είναι επίσης πιθανό να εκπέμπει αυτά τα σήματα και να επικοινωνεί με άλλα μέρη του σώματος», λέει.
Η ορμονική αναστάτωση που προηγείται της εμμηνόπαυσης μπορεί να προκαλέσει γνωστικές δυσκολίες. Οι ερευνητές διαπιστώνουν επίσης ότι αυτή μπορεί να είναι μια κρίσιμη περίοδος για την προστασία της μακροπρόθεσμης υγείας του εγκεφάλου.
Η Duncan τονίζει ότι η μελέτη έγινε μόνο σε ποντίκια, όμως η Diana Laird από το University of California, San Francisco, εκτιμά ότι παρόμοιες ανοσολογικές αλλαγές συμβαίνουν και στους ανθρώπους, δεδομένων των αναπαραγωγικών ομοιοτήτων ανάμεσα στα δύο είδη. «Και οι δύο οργανισμοί σταματούν να κυκλώνουν όταν το απόθεμα των ωοκυττάρων [ανώριμων ωαρίων] πέσει κάτω από ένα κρίσιμο όριο, ενώ άλλες αλλαγές, όπως η ίνωση και η αυξημένη νεύρωση [κατανομή νεύρων], είναι κοινές», λέει.
Δεν είναι σαφές γιατί τα ηλικιωμένα ποντίκια μπορεί να έχουν εξελίξει αυτή την αλλαγή υπογραφής, λέει η Duncan. Αν όμως η ίδια αλλαγή ισχύει και στους ανθρώπους, μπορεί να υπήρξε πλεονέκτημα η απόκτηση μιας δεξαμενής ανοσοκυττάρων σε εποχές που λιγότεροι άνθρωποι έφταναν σε μεγάλη ηλικία. Στη σύγχρονη ζωή, όμως, αυτό ίσως οδηγεί σε φλεγμονή και ακόμη και σε αυτοάνοσες παθήσεις.
Τα ευρήματα θέτουν ερωτήματα για τη σημασία των ωοθηκών μετά την εμμηνόπαυση. Αν είναι υγιείς, συνήθως παραμένουν στη θέση τους, επειδή συνεχίζουν να εκκρίνουν ορμόνες όπως τα ανδρογόνα, τα οποία βοηθούν στη διατήρηση της οστικής πυκνότητας και της λίμπιντο. Όμως η Laird λέει ότι η μελέτη προστίθεται στα αυξανόμενα στοιχεία πως οι ανοσολογικές αλλαγές στις ωοθήκες μπορεί να ευθύνονται για την αυξημένη φλεγμονή που προκαλεί προβλήματα, όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα μετά την εμμηνόπαυση. «Τα ευρήματα αποτελούν κάλεσμα για να γίνουν λεπτομερείς και λειτουργικές μελέτες στα κυτταρικά και μοριακά συστατικά της ωοθήκης μετά την αναπαραγωγή», λέει.
Molecular Human Reproduction DOI: 10.1093/molehr/gaag038
