Η απώλεια της βασίλισσας πυροδοτεί σφοδρές μάχες εξουσίας ανάμεσα σε θηλυκές σφήκες και διαταράσσει την κοινωνική οργάνωση της αποικίας. Παρά την ένταση, άλλες σφήκες αποφεύγουν τις συγκρούσεις και φροντίζουν τις κρίσιμες καθημερινές εργασίες, ώστε η αποικία να συνεχίσει να λειτουργεί.
Σύμφωνα με νέα έρευνα του University College London (UCL), η μετάβαση δεν είναι καθόλου ομαλή όταν μια βασίλισσα εξαφανίζεται. Αντί για σαφή διαδοχή, προκύπτει σκληρός ανταγωνισμός, εκτεταμένη σύγκρουση και κατάρρευση των συνηθισμένων κοινωνικών σχέσεων. Ωστόσο, ένα μέρος των μελών αναλαμβάνει σιωπηλά περισσότερη δουλειά στο παρασκήνιο, κρατώντας την αποικία όρθια.
Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Animal Behaviour.
Η μελέτη εξέτασε τις τροπικές «σφήκες χαρτιού» (Polistes canadensis), ένα είδος της Καραϊβικής. Ζουν σε συνεργατικές ομάδες όπου πολλοί μοιράζονται την ίδια φωλιά, αλλά αναπαράγεται μόνο ένα κυρίαρχο θηλυκό.
Σε αντίθεση με άλλα κοινωνικά έντομα, οι υπόλοιπες θηλυκές δεν είναι στείρες. Αν η βασίλισσα χαθεί, περισσότερα από ένα άτομα μπορούν να διεκδικήσουν τη θέση της επόμενης αναπαραγωγικής ηγέτιδας.
Για να δουν πώς αντιδρούν οι αποικίες στην απώλεια βασίλισσας, οι ερευνητές αφαίρεσαν πειραματικά βασίλισσες από εγκατεστημένες φωλιές. Τα αποτελέσματα ήταν άμεσα και έντονα.
Οι επιθετικές επαφές ανάμεσα σε θηλυκές σφήκες αυξήθηκαν απότομα, καθώς πολλά άτομα διεκδικούσαν την κυριαρχία. Ταυτόχρονα, η συνηθισμένη κοινωνική δομή άρχισε να αποδιαρθρώνεται. Αντί για καθαρή διαδικασία διαδοχής, οι αποικίες μπήκαν σε περίοδο έντονου ανταγωνισμού με τη συμμετοχή πολλών μελών.
Παρά την αναστάτωση, οι αποικίες δεν κατέρρευσαν.
Οι ερευνητές εντόπισαν μια ομάδα ατόμων που ονομάζουν «compensators». Αυτές οι σφήκες απέφυγαν σε μεγάλο βαθμό τις μάχες και επικεντρώθηκαν σε βασικές εργασίες απαραίτητες για τη λειτουργία της αποικίας.
Αύξησαν την προσπάθεια σε δραστηριότητες όπως η συλλογή τροφής και η φροντίδα του αναπτυσσόμενου γόνου. Με τη συνεχή παροχή πόρων και τη στήριξη του γόνου, συνέβαλαν στη σταθερότητα ενώ άλλες σφήκες διαγωνίζονταν για την ηγεσία.
Οι ερευνητές δεν βρήκαν ενδείξεις ότι οι «compensators» διαφέρουν βιολογικά από όσες συμμετείχαν στις συγκρούσεις για εξουσία. Αυτό δείχνει ότι η συμπεριφορά τους ίσως οφείλεται σε στρατηγικές επιλογές και όχι σε προδιαγεγραμμένους ρόλους.
Κάποιες σφήκες μπορεί να κρίνουν ότι ο αγώνας για κυριαρχία τους δίνει την καλύτερη πιθανότητα μελλοντικής αναπαραγωγής. Άλλες ίσως ωφελούνται περισσότερο διασφαλίζοντας την επιβίωση του γόνου, που συνήθως αποτελείται από αδέλφια τους.
Ο επικεφαλής συγγραφέας Dr. Owen Corbett (UCL Centre for Biodiversity & Environment Research, UCL Biosciences), που εκπόνησε τη μελέτη στο πλαίσιο του διδακτορικού του στο UCL, δήλωσε: «Η σύγκρουση μετά την απομάκρυνση της βασίλισσας ήταν έντονη, αλλά δεν ήταν όλη η εικόνα.
Ενώ ορισμένα άτομα μάχονταν για την κυριαρχία, άλλα απέφευγαν πλήρως τη σύγκρουση και αθόρυβα ανέλαβαν για να κρατήσουν την αποικία σε λειτουργία. Η συνεργασία δεν εξαφανίστηκε· ανακατανεμήθηκε.»
Η μελέτη προσφέρει μια σπάνια ματιά σε ένα μοντέλο διαδοχής που έχει μελετηθεί σχετικά λίγο.
Πολλές προηγούμενες έρευνες για τις συνεργατικές κοινωνίες εντόμων εστιάζουν σε είδη της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής, όπου οι ιεραρχίες είναι πιο δομημένες και οι μεταβάσεις ηγεσίας ακολουθούν προβλέψιμα πρότυπα. Αντίθετα, οι τροπικές σφήκες της παρούσας μελέτης βασίζονται σε ένα πολύ πιο χαοτικό σύστημα, με οδηγό την επιθετικότητα και τον ανταγωνισμό.
Μελετώντας αυτές τις αποικίες, οι ερευνητές κατέληξαν σε μια ευρύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι ζωικές κοινωνίες διαχειρίζονται τις διαμάχες ηγεσίας και διατηρούν τη σταθερότητα.
Η ανάλυση βασίστηκε σε συμπεριφορικά δεδομένα που είχαν συλλεχθεί στο πεδίο στον Παναμά στις αρχές της δεκαετίας του 2000 από μέλη της ερευνητικής ομάδας.
Τα ευρήματα αμφισβητούν την ιδέα ότι οι κοινωνικές ομάδες χρειάζονται απαραίτητα μια τακτική, κανόνα-βασιζόμενη διαδοχή για να επιβιώσουν. Η επιθετική διεκδίκηση της ηγεσίας συχνά θεωρείται υπερβολικά δαπανηρή για να είναι βιώσιμη, όμως η μελέτη δείχνει ότι τέτοια συστήματα μπορούν να συνεχίσουν να λειτουργούν όταν ορισμένα άτομα αντισταθμίζουν την αναστάτωση αυξάνοντας τη συνεισφορά τους.
Η επικεφαλής της μελέτης Professor Seirian Sumner (UCL Centre for Biodiversity & Environment Research, UCL Biosciences) είπε: «Το να κατανοήσουμε πώς οι ζωικές κοινωνίες διαχειρίζονται τη σύγκρουση μπορεί να μας βοηθήσει να σκεφτούμε διαφορετικά τη συνεργασία ευρύτερα. Σε περιόδους αναταραχής, η κοινωνία στηρίζεται σε εκείνους που συνεχίζουν να κάνουν την αναγκαία δουλειά στο παρασκήνιο. Σε πολλά σημεία, μπορεί να μοιάζουμε περισσότερο με τις σφήκες απ’ όσο νομίζουμε.»
Reference: “Compensation of labour by noncompetitive individuals mitigates costs of aggressive succession contest in a social wasp” by Owen R. Corbett, Stephanie Dreier, Thibault Lengronne, Solenn Patalano, Max Reuter and Seirian Sumner, 25 May 2026, Animal Behaviour. DOI: 10.1016/j.anbehav.2026.123581
Η έρευνα χρηματοδοτήθηκε από το Natural Environment Research Council (NERC) και το Smithsonian Institution.
Το παρόν κείμενο δημιουργήθηκε με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.
