Η καλύτερη θεραπεία για τη σκλήρυνση κατά πλάκας (MS) ίσως να είναι αντιιικά φάρμακα που στοχεύουν τον ιό Epstein-Barr. Πλέον ζητείται από τις φαρμακευτικές εταιρείες να αναπτύξουν τέτοια σκευάσματα, μετά τη μελέτη των ανοσολογικών αποκρίσεων σε ανθρώπους με και χωρίς τη νόσο.
«Δεν υπάρχουν σήμερα διαθέσιμα καλά φάρμακα για τον Epstein-Barr, αλλά μπορούν να αναπτυχθούν», λέει ο Michael Levy από την Ιατρική Σχολή του Harvard. «Αυτό ίσως να είναι η πιο χρήσιμη ειδική θεραπεία για τη ΣΚΠ στο μέλλον».
Μεγάλη μελέτη αποκαλύπτει πώς ο ιός Epstein-Barr μπορεί να προκαλεί σκλήρυνση κατά πλάκας
Η σκλήρυνση κατά πλάκας προκαλείται από επίθεση του ανοσοποιητικού στη μυελίνη, ένα λιπώδες περίβλημα που περιβάλλει τα νεύρα. Η απώλειά της μειώνει την ικανότητά τους να μεταδίδουν σήματα και μπορεί να προκαλέσει πολλά συμπτώματα, όπως μυϊκή αδυναμία. Τα φάρμακα που καταστέλλουν το ανοσοποιητικό μπορούν να επιβραδύνουν την εξέλιξη της νόσου.
Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι ο ιός Epstein-Barr (EBV), που προκαλεί μονοπυρήνωση ή λοιμώδη μονοπυρήνωση, είναι επίσης η αιτία της ΣΚΠ. «Νομίζω ότι οι περισσότεροι ερευνητές της ΣΚΠ σήμερα θα συμφωνούσαν πως ο EBV παίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της νόσου», λέει το μέλος της ομάδας Kjetil Bjornevik από τη Σχολή Δημόσιας Υγείας Harvard T.H. Chan.
Όμως ο ακριβής μηχανισμός παραμένει μυστήριο. Σχεδόν όλοι μολύνονται από τον EBV στην παιδική ή εφηβική ηλικία. Ο ιός προσβάλλει κυρίως ανοσοκύτταρα που ονομάζονται Β-κύτταρα, όπου μπορεί να παραμείνει σε λανθάνουσα κατάσταση για το υπόλοιπο της ζωής του ανθρώπου. Σε ορισμένα κύτταρα, όμως, μπορεί να επανενεργοποιηθεί.
Το μεγάλο ερώτημα είναι γιατί μόνο περίπου 1 στους 1000 ανθρώπους εμφανίζει ΣΚΠ, ενώ σχεδόν όλοι έρχονται σε επαφή με τον EBV. Αυτό δείχνει ότι υπάρχει κάτι διαφορετικό στην ανοσολογική απόκριση στον EBV στους ανθρώπους που τελικά θα αναπτύξουν ΣΚΠ, λέει η Natalia Drosu από το Massachusetts General Hospital. «Το ερώτημα της μελέτης ήταν: σε ανθρώπους με ΣΚΠ, σε ποια τμήματα του EBV ανταποκρίνεται το ανοσοποιητικό; Και μοιάζουν αυτές οι αποκρίσεις διαφορετικές από εκείνες των ανθρώπων που δεν έχουν ΣΚΠ;»
Η ομάδα εστίασε σε ανοσοκύτταρα που ονομάζονται CD4 T-cells, τα οποία κυκλοφορούν στο σώμα. Αν και δεν είναι τα κύτταρα που επιτίθενται άμεσα στη μυελίνη, υπάρχουν πολλαπλές ενδείξεις ότι παίζουν ρόλο στη ΣΚΠ, λέει η Drosu.
Η ομάδα διαπίστωσε ότι, σε 30 ανθρώπους με ΣΚΠ, τα περισσότερα CD4 T-cells που στόχευαν τον EBV κατευθύνονταν ειδικά σε ιικές πρωτεΐνες που παράγονται όταν ο ιός αναπαράγεται ενεργά, και όχι στις πρωτεΐνες που σχετίζονται με τη λανθάνουσα φάση του. Επιπλέον, οι άνθρωποι με ΣΚΠ παρήγαν κατά μέσο όρο διπλάσια από αυτά τα κύτταρα σε σύγκριση με 30 ανθρώπους χωρίς τη νόσο.
Οι ερευνητές εξέτασαν στη συνέχεια Τ-κύτταρα σε 60 ανθρώπους με ΣΚΠ πριν και μετά την έναρξη φαρμακευτικής αγωγής που μειώνει τον αριθμό των Β-κυττάρων. Διαπίστωσαν ότι αυτές οι θεραπείες μείωσαν την Τ-κυτταρική απόκριση στον EBV σχεδόν στα επίπεδα που παρατηρούνται σε ανθρώπους χωρίς ΣΚΠ.
Επιπλέον, η ομάδα βρήκε χαμηλά επίπεδα EBV στο σάλιο αυτών των ανθρώπων πριν από τη θεραπεία μείωσης των Β-κυττάρων, γεγονός που δείχνει ότι ο ιός αναπαραγόταν στον οργανισμό τους. Μετά τη θεραπεία, τα επίπεδα του ιού έπεσαν κάτω από τα ανιχνεύσιμα όρια στους περισσότερους.
Η επικρατούσα άποψη ήταν ότι τα Β-κύτταρα συμβάλλουν στην επιβλαβή ανοσολογική απόκριση σε ανθρώπους με ΣΚΠ, λέει ο Levy, και γι’ αυτό τα φάρμακα που μειώνουν τα Β-κύτταρα είναι αποτελεσματικά. Όμως τα αποτελέσματα δείχνουν ότι αυτά τα φάρμακα ίσως λειτουργούν επίσης επειδή εξαλείφουν Β-κύτταρα μολυσμένα από EBV, προσθέτει, μειώνοντας έτσι την ανοσολογική απόκριση που προκαλεί η ενεργή ιική αναπαραγωγή. «Σκεφτόμαστε ότι η μείωση των Β-κυττάρων σημαίνει και μείωση της δεξαμενής του ιού Epstein-Barr».
Αν ισχύει αυτό, η στοχευμένη αντιμετώπιση του EBV με αντιιικά ίσως να είναι εξίσου αποτελεσματική με τα φάρμακα που μειώνουν τα Β-κύτταρα, αλλά χωρίς τις ανεπιθύμητες παρενέργειες των θεραπειών που αποδυναμώνουν το ανοσοποιητικό, όπως ο αυξημένος κίνδυνος λοιμώξεων. «Νομίζω ότι πολλοί ασθενείς θα προτιμούσαν ένα στοχευμένο φάρμακο», λέει ο Bjornevik. «Αν μπορέσουμε να δείξουμε ότι ένα αντιιικό είχε παρόμοιο αποτέλεσμα με τα πιο αποτελεσματικά φάρμακα για τη ΣΚΠ, πιστεύω ότι θα υπάρξει μεγάλη αγορά γι’ αυτό το φάρμακο».
Μια άλλη προσέγγιση που ήδη δοκιμάζεται για τη θεραπεία της ΣΚΠ είναι η χρήση τροποποιημένων ανοσοκυττάρων που ονομάζονται CAR T-cells. Ενώ τα υπάρχοντα φάρμακα απλώς μειώνουν τα Β-κύτταρα, τα CAR T-cells μπορούν να τα εξαλείψουν προσωρινά εντελώς. Δεκάδες άνθρωποι με ΣΚΠ έχουν μπει σε ύφεση μετά από θεραπεία με CAR-T, λέει ο Levy.
Ο λύκος έχει συνδεθεί και στο παρελθόν με τον ιό Epstein-Barr, που προκαλεί μονοπυρήνωση, όμως τώρα υπάρχουν στοιχεία για το πώς μπορεί να οδηγήσει σε αυτή την αυτοάνοση πάθηση.
Ωστόσο, ο EBV μπορεί να παραμένει σε άλλους τύπους κυττάρων και να επαναμολύνει τα Β-κύτταρα καθώς αυτά ανακάμπτουν σταδιακά τα χρόνια μετά τη θεραπεία με CAR T-cells, λέει. «Τότε θα χρειαστούμε τα αντιιικά… οπότε πρέπει απλώς να περιμένουμε και να δούμε». Τα CAR T-cells μπορεί επίσης να έχουν σοβαρές παρενέργειες, λέει ο Bjornevik, άρα τα αντιιικά θα μπορούσαν να είναι πιο ασφαλή.
Υπάρχουν επίσης εμβόλια κατά του EBV που βρίσκονται υπό ανάπτυξη. «Αν οι άνθρωποι δεν μολύνονταν από τον EBV, ο κίνδυνος ΣΚΠ θα ήταν σχεδόν μηδενικός», λέει η Drosu. «Άρα πιστεύω ότι τα εμβόλια είναι μια πολύ υποσχόμενη στρατηγική για την εξάλειψη της ΣΚΠ».
Όμως θα έπρεπε να εμβολιαστούν 1000 άνθρωποι για να προληφθεί μόλις ένα περιστατικό ΣΚΠ, επισημαίνει ο Levy, οπότε δεν είναι σαφές αν ο EBV θα δικαιολογούσε τον εμβολιασμό μόνο για την πρόληψη της ΣΚΠ. Ωστόσο, ο EBV προκαλεί πολλά άλλα προβλήματα, μεταξύ των οποίων αρκετούς καρκίνους, και έχει επίσης συνδεθεί με άλλα αυτοάνοσα νοσήματα, όπως ο λύκος και η ρευματοειδής αρθρίτιδα.
Science Translational Medicine DOI: 10.1126/scitranslmed.adz6566
