Η μεταφορά στις ΗΠΑ αποσπασμάτων από το αρχαιότερο αντίγραφο της Οδύσσειας σε μορφή βιβλίου, ώστε να τα δουν οι πρωταγωνιστές της νέας ταινίας του Christopher Nolan, ήταν «σαν να βρισκόσουν στο σετ του Mission Impossible», όπως είπε ο βιβλιοθηκονόμος που τα συνόδευσε.
Τμήμα ενός αντιγράφου 1.700 ετών του ομηρικού έπους, που φυλάσσεται στη John Rylands Library του Μάντσεστερ, μεταφέρθηκε στη Νέα Υόρκη μέσα σε ειδική θήκη. Ο Prof Christopher Pressler περιέγραψε την αποστολή λέγοντας: «Ξέραμε τι είχε μέσα η θήκη, αλλά κανείς άλλος δεν το ήξερε». Και πρόσθεσε: «Ήταν τεράστια ευθύνη να κουβαλάς κάτι παγκόσμιας σημασίας μέσα από το JFK».
Ο ίδιος σημείωσε ότι για το καστ προέκυψαν «κάποιες εκπληκτικές στιγμές», ενώ ο Nolan «συγκινήθηκε πολύ» κρατώντας τα θραύσματα.
Τα αποσπάσματα αποτελούν την αρχαιότερη σωζόμενη εκδοχή της Οδύσσειας σε βιβλίο.
Η ταινία του Nolan, προσαρμοσμένη από το ομηρικό έπος, έχει τον Matt Damon ως Οδυσσέα, τον Tom Holland ως τον γιο του, Τηλέμαχο, και την Anne Hathaway ως την Πηνελόπη. Συμμετέχουν επίσης ο Robert Pattinson ως ένας από τους μνηστήρες της Πηνελόπης, ο Αντίνοος, και η Lupita Nyong’o ως η Ελένη της Τροίας και η αδελφή της, Κλυταιμνήστρα.
Ο Dr Jeremy Penner, επιμελητής Αφρικανικών και Εγγύς Ανατολικών Χειρογράφων της βιβλιοθήκης, είπε ότι οι ηθοποιοί ενθουσιάστηκαν βλέποντας το κείμενο, με τον Holland να είναι «super interested» στο κειμήλιο. «Όταν έρχεσαι σε επαφή με κάτι τόσο παλιό, είναι δύσκολο να μην έχεις μια συναισθηματική αντίδραση», ανέφερε. «Υπήρξαν στιγμές που τους άφησαν άφωνους, συνειδητοποιώντας ότι αυτό το τεκμήριο είναι σχεδόν 2.000 ετών και, φυσικά, το ποίημα είναι 1.000 χρόνια παλαιότερο».
Ο Penner, που ταξίδεψε επίσης με τα θραύσματα, είπε ότι οι πρωταγωνιστές ήθελαν να δουν «πού βρίσκονται τα ονόματα των χαρακτήρων τους μέσα στα κείμενα».
Ο Pressler πρόσθεσε ότι ο Nolan και η οικογένειά του «συγκινήθηκαν πολύ» όταν είδαν τα κομμάτια στην αμερικανική πρεμιέρα της ταινίας. «Καταφέραμε να αφήσουμε τον Christopher Nolan να κρατήσει το αντικείμενο, που είναι πλήρως προστατευμένο μέσα στη θήκη του», είπε. Αν και συνηθισμένος σε ταξίδια με πολύτιμα αντικείμενα, ο Pressler σημείωσε ότι το πέρασμα από το αεροδρόμιο προς τις ΗΠΑ ήταν «λίγο σαν να βρισκόσουν στο σετ του Mission Impossible». «Ξέραμε τι είχε μέσα η θήκη, αλλά κανείς άλλος δεν το ήξερε. Ήταν τεράστια ευθύνη να κουβαλάς κάτι παγκόσμιας σημασίας μέσα από το JFK».
Η Οδύσσεια εκτυλίσσεται στην ύστερη Εποχή του Χαλκού, περίπου στον 13ο αιώνα π.Χ., και αφηγείται την προσπάθεια του Οδυσσέα να επιστρέψει από τον Τρωικό Πόλεμο στο βασίλειό του στην Ιθάκη. Το 24βιβλο ποίημα αποδίδεται στον Όμηρο και θεωρείται ότι συντέθηκε στην ηπειρωτική Ελλάδα μεταξύ 850 και 750 π.Χ. Έχει αναγνωριστεί ευρέως ως ένα από τα σημαντικότερα έργα της δυτικής λογοτεχνίας, έχει μεταφραστεί πολλές φορές και εκτιμάται ότι έχει αποδοθεί στα αγγλικά πάνω από 100 φορές. Η πρωιμότερη μετάφραση ήταν στα λατινικά από τον Livius Andronicus τον 3ο αιώνα π.Χ., ενώ η πρώτη αγγλική έγινε από τον δραματουργό George Chapman στις αρχές του 17ου αιώνα.
Παλαιότερες εκδοχές της ιστορίας υπάρχουν σε πήλινες πινακίδες, όμως τα τμήματα περγαμηνής που διατηρούνται στο Μάντσεστερ, αν και έχουν υποστεί ζημιά από νερό, αποτελούν την αρχαιότερη εκδοχή του έπους σε μορφή «βιβλίου». Το κείμενο ήταν μέρος κώδικα, με διπλωμένα φύλλα περγαμηνής που σχημάτιζαν σελίδες και αρίθμηση για να διευκολύνουν τον αναγνώστη. Έχει διασωθεί σημαντικό τμήμα της αφήγησης, περιλαμβανομένης της επιστροφής του ήρωα στην Ιθάκη.
Ο Penner χαρακτήρισε το αντίτυπο της βιβλιοθήκης, γνωστό ως Manchester Odyssey, «εξαιρετικά σπάνιο». «Πιθανόν να υπάρχουν ιδρύματα που θα πουν “έχουμε παλαιότερα αποσπάσματα της Οδύσσειας”, ίσως σε πάπυρο, ίσως σε ρολό, [αλλά] αυτό είναι σίγουρα το αρχαιότερο παράδειγμα που έχουμε της Οδύσσειας σε μορφή βιβλίου, κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον γιατί είναι ένα πολύ, πολύ μεγάλο ποίημα», είπε. «Αν βρισκόταν σε ρολό, θα ήταν είτε χωρισμένο σε πολλά ρολά είτε ένα εξαιρετικά μακρύ ρολό, κάτι που μάλλον δεν ισχύει».
Το Manchester Odyssey αποκτήθηκε στην Αίγυπτο από τον συλλέκτη έργων τέχνης και βουλευτή των Συντηρητικών Lord Balcarres το 1900. Τμήματα είχαν σαπίσει από την υγρασία και τα φύλλα τοποθετήθηκαν ανάμεσα σε γυάλινες πλάκες για συντήρηση. Αργότερα εντάχθηκαν στη συλλογή της βιβλιοθήκης και σήμερα τα υπολείμματα προστατεύονται με σύγχρονες μεθόδους, όπως ο έλεγχος κλίματος.
Σύμφωνα με τον Penner, το κείμενο αντιγράφηκε στα αρχαία ελληνικά «μάλλον από έναν μαθητή ή έναν σχετικά επιδέξιο γραφέα». Σε μια αρχαία εκδοχή «διόρθωσης εργασιών», διακρίνεται δεύτερο χέρι που αλλάζει λάθη, «προχωρώντας και διορθώνοντάς τα αργότερα και προσθέτοντας πνεύματα». «Συχνά ο αρχικός γραφέας “έχανε” το νήμα… ή ξεχνούσε να συμπεριλάβει δύο στίχους, και κάποιος επέστρεφε αργότερα και τους πρόσθετε. Υπάρχει έντονη η αίσθηση της προσπάθειας να αποδοθεί σωστά το κείμενο», είπε.
Ο Penner πρόσθεσε ότι η ομάδα ανέλυσε τον γραφικό χαρακτήρα «για να προσπαθήσει να καταλάβει πού βρισκόταν αυτό το πρόσωπο κοινωνικά και ιστορικά όταν αντέγραφε το χειρόγραφο». «Στο τέλος της ημέρας, μπορεί να μην μπορείς να πεις πολλά για αυτό το άτομο, αλλά γνωρίζεις τον γραφικό του χαρακτήρα, και αυτό δεν απέχει πολύ από το να αρχίσεις να γνωρίζεις την προσωπικότητά του», είπε.
Οι ερευνητές ενδιαφέρθηκαν για τη «συνύπαρξη αυτού του πολύ αρχαίου αντικειμένου με τη νέα ταινία», ανέφερε ο Pressler. «Ο Christopher Nolan έχει επανεφεύρει το Imax για να φτιάξει αυτή την ταινία, άρα πρόκειται για ακόμη ένα άλμα τεχνολογίας δίπλα σε ένα πολύ παλιό άλμα τεχνολογίας». «Η ίδια η ιστορία είναι επιζήσασα· ένα από τα συναρπαστικά στοιχεία όταν κρατάς το αντικείμενο είναι ότι κρατάς μια ιστορία μέσα σε μια ιστορία, καθώς το ίδιο το αντικείμενο έχει ζήσει μια οδύσσεια, από τη Ρωμαϊκή Αίγυπτο μέχρι το κέντρο του Μάντσεστερ που είναι σήμερα το σπίτι του».
Το πανεπιστήμιο συνεργάστηκε με την Universal ώστε τμήματα του κειμένου να παρουσιαστούν για την ταινία του Nolan. Το Manchester Odyssey εκτίθεται πλέον δημόσια στο Collections Gallery της John Rylands Library.
