Ο καθηγητής Christian Doeller από το Ινστιτούτο Max Planck ανακάλυψε ότι το σύστημα πλοήγησης του εγκεφάλου δεν χρησιμεύει μόνο για να βρίσκουμε τον δρόμο μας — οργανώνει επίσης τη μνήμη, τη μάθηση και τη γνώση. Η έρευνά του, που τιμήθηκε με το βραβείο Leibniz αξίας 2,5 εκατομμυρίων ευρώ, ανοίγει νέους δρόμους για την κατανόηση του Alzheimer και του Long Covid.
Φανταστείτε τον εγκέφαλό σας ως ένα σύστημα πλοήγησης που δεν σβήνει ποτέ — ακόμα και όταν δεν οδηγείτε. Αυτή είναι, σε απλά λόγια, η κεντρική ανακάλυψη του ψυχολόγου και νευροεπιστήμονα Christian Doeller από το Ινστιτούτο Max Planck για τις Ανθρώπινες Γνωστικές Επιστήμες και τις Επιστήμες του Εγκεφάλου στη Λειψία. Το σύστημα που μας βοηθά να βρούμε τον δρόμο από το σπίτι στη δουλειά είναι το ίδιο που οργανώνει τις αναμνήσεις μας, χτίζει νέες γνώσεις και λαμβάνει αποφάσεις.
Για να το αποδείξει αυτό, ο Doeller και η ομάδα του στο Doellerlab χρησιμοποιούν μια ασυνήθιστη μέθοδο: βάζουν εθελοντές να παίζουν video games μέσα σε σαρωτές εγκεφάλου. Οι συμμετέχοντες υποδύονται ταξιτζήδες σε μια εικονική πόλη, καλούμενοι να μεταφέρουν επιβάτες από το σημείο Α στο σημείο Β επιλέγοντας πάντα τη συντομότερη διαδρομή. Ταυτόχρονα, οι ερευνητές καταγράφουν τη δραστηριότητα του εγκεφάλου τους σε πραγματικό χρόνο. Το εύρημα είναι εντυπωσιακό: όσοι πλοηγούνται με μεγαλύτερη επιτυχία στην εικονική πόλη εμφανίζουν και την υψηλότερη εγκεφαλική δραστηριότητα στις περιοχές που σχετίζονται με τον χωρικό προσανατολισμό.
Το πιο ενδιαφέρον, όμως, δεν είναι η πλοήγηση αυτή καθαυτή. Ο Doeller υποστηρίζει ότι ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί χωρικές αρχές για να οργανώσει σχεδόν τα πάντα. Όταν θυμάστε τα σχολικά σας χρόνια, όταν μαθαίνετε μια νέα έννοια ή όταν απλώς στοιβάζετε εφημερίδες σε διαφορετικά σημεία του γραφείου σας, το σύστημα πλοήγησης του εγκεφάλου σας είναι ενεργό. Η χωρική οργάνωση, εξηγεί ο ίδιος, είναι ένα εξαιρετικό μέσο για να αναπαραστήσουμε ομοιότητες και διαφορές — κοντινά πράγματα μοιάζουν μεταξύ τους, απομακρυσμένα διαφέρουν.
Η έρευνα αυτή δεν ξεκίνησε από το μηδέν. Το 2010, ο Doeller είχε ήδη σημειώσει μια σημαντική επιστημονική επιτυχία: δημοσίευσε στο περιοδικό Nature μελέτη που ανίχνευε για πρώτη φορά σε ανθρώπους τη λειτουργία των λεγόμενων grid cells — κυττάρων που λειτουργούν σαν εσωτερικός χάρτης πλέγματος. Η ύπαρξή τους ήταν ήδη γνωστή σε τρωκτικά, αλλά η μελέτη του Doeller έδειξε ότι και ο ανθρώπινος εγκέφαλος αναπαριστά τη θέση και την αντίληψη του χώρου με τρόπο εκπληκτικά παρόμοιο με αυτόν ενός ποντικιού.
Τώρα, με το κύρος και τους πόρους του βραβείου Leibniz — 2,5 εκατομμύρια ευρώ, ένα από τα σημαντικότερα ερευνητικά βραβεία στη Γερμανία — ο Doeller σχεδιάζει να προχωρήσει σε ακόμα πιο φιλόδοξα πειράματα. Το επόμενο βήμα: να παρακολουθήσει δύο ανθρώπους ταυτόχρονα μέσα σε δύο σαρωτές, καθώς συνεργάζονται σε κοινή γνωστική εργασία. Στόχος είναι να κατανοήσει πώς ο εγκέφαλος επεξεργάζεται την κοινωνική αλληλεπίδραση — μια τεχνικά εξαιρετικά απαιτητική διαδικασία, όπως ο ίδιος παραδέχεται.
Παράλληλα, το Ινστιτούτο Max Planck διεξάγει κλινικές μελέτες για τα πρώιμα στάδια του Alzheimer και για ασθενείς με Long Covid. Τα αποτελέσματα δεν έχουν ακόμα δημοσιευτεί, αλλά η λογική είναι προφανής: αν το σύστημα πλοήγησης του εγκεφάλου είναι τόσο κεντρικό για τη σκέψη και τη μνήμη, τότε η βλάβη του μπορεί να εξηγεί πολλά από τα συμπτώματα που παρατηρούμε σε αυτές τις παθήσεις. Το GPS του μυαλού μας, με άλλα λόγια, μπορεί να κρατά το κλειδί για ασθένειες που ακόμα δεν ξέρουμε πώς να αντιμετωπίσουμε.
