Στις 1:23 π.μ. το 1986, η έκρηξη στον αντιδραστήρα 4 του Chernobyl διέσπειρε ραδιενεργό υλικό σε όλο τον κόσμο και μέσα σε 48 ώρες το σημείο είχε γίνει τόπος της χειρότερης πυρηνικής καταστροφής στον κόσμο. Σαράντα χρόνια μετά, το Chernobyl παραμένει μια περιοχή όπου η επιστημονική έρευνα, η απορρύπανση και η ασφάλεια δοκιμάζονται από τη μνήμη του ατυχήματος αλλά και από τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Στις 1:23 π.μ. το 1986, μια δοκιμή ρουτίνας στον αντιδραστήρα 4 του Chernobyl κατέληξε σε καταστροφική έκρηξη. Ο κακός σχεδιασμός και οι ανεπαρκείς διαδικασίες ασφαλείας οδήγησαν στη διασπορά ραδιενεργού υλικού σε όλο τον κόσμο και μέσα σε 48 ώρες το Chernobyl είχε γίνει ο τόπος της χειρότερης πυρηνικής καταστροφής στον κόσμο. Σαράντα χρόνια μετά, η περιοχή παραμένει πεδίο επιστημονικής έρευνας, απορρύπανσης και ασφάλειας, αλλά και τόπος που εξακολουθεί να δοκιμάζεται από τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Την εικόνα της σημερινής ζώνης περιγράφει η Kateryna Shavanova, ακαδημαϊκός που το 2022 μελετούσε βακτήρια που καταναλώνουν ακτινοβολία στο Chernobyl και πλέον εργάζεται στην ομάδα χημικού, βιολογικού, ραδιολογικού και πυρηνικού κινδύνου του ουκρανικού στρατού. Τη συναντά κανείς στην πόλη Chernobyl, 15 χιλιόμετρα νότια του πυρηνικού εργοστασίου που φέρει το ίδιο όνομα. Εκεί, όπως λέει, δεν υπάρχει εύκολη απάντηση στο αν η περιοχή είναι ασφαλής. Εξαρτάται από το ποιος ρωτά και τι θέλει να κάνει.
Βέβαιο είναι ότι από την έκρηξη του 1986 απελευθερώθηκαν περισσότερα από 100 διαφορετικά ραδιενεργά υλικά. Ανάμεσά τους και το ιώδιο-131, που συγκεντρώνεται στον θυρεοειδή και είχε σχετικά βραχύβιο κίνδυνο, καθώς η ημιζωή του είναι λίγο πάνω από μία εβδομάδα. Κίνδυνος υπάρχει ακόμη και από πιο επικίνδυνα υλικά, όπως το καίσιο-137 και το στρόντιο-90, των οποίων η ημιζωή φτάνει περίπου τα 30 χρόνια, αν και αυτός αρχίζει πλέον να μειώνεται.
Το πιο μολυσμένο σημείο παραμένει ο ίδιος ο αντιδραστήρας 4, όπου τη στιγμή της έκρηξης υπήρχαν 1.900 κιλά ουρανίου-235 και 760 κιλά πλουτωνίου-239. Η ημιζωή τους είναι 704 εκατομμύρια χρόνια και 24.110 χρόνια αντίστοιχα. Ευτυχώς, πολύ μικρότερο μέρος αυτών των υλικών απελευθερώθηκε σε σχέση με τα βραχύβια ισότοπα, ενώ μεγάλο μέρος των ραδιενεργών υπολειμμάτων συλλέχθηκε και θάφτηκε με τεράστιο προσωπικό κόστος από έως και 600.000 liquidators που κινητοποιήθηκαν μετά το δυστύχημα.
Μετά την καταστροφή, οι άλλοτε ζωντανές πόλεις του Chernobyl και της κοντινής Pripyat εκκενώθηκαν, ενώ το προσωπικό του σταθμού και οι οικογένειές του μεταφέρθηκαν στη νεόδμητη πόλη Slavutych. Οι εργαζόμενοι στο Chernobyl ζουν εκεί μέχρι σήμερα, όμως η δουλειά τους έχει γίνει δυσκολότερη, αφού πρέπει να διανύουν 260 χιλιόμετρα με το αυτοκίνητο από το κοντινότερο πέρασμα του ποταμού Dnieper. Η παλιά σύντομη διαδρομή με το τρένο περνά για λίγο από τη Λευκορωσία, μια χώρα με επικίνδυνα στενούς δεσμούς με τη Ρωσία.
Για δεκαετίες, οι περισσότεροι εργαζόμενοι στο Chernobyl ήταν επιστήμονες που παρακολουθούσαν τη ρύπανση και μελετούσαν τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της έκθεσης στην ακτινοβολία. Αυτό άλλαξε το 2010, όταν ξεκίνησε η κατασκευή του New Safe Confinement, του τεράστιου θόλου που σχεδιάστηκε για να προστατεύει τόσο τα ερείπια του αντιδραστήρα 4 όσο και το τσιμεντένιο «σαρκοφάγο» που στήθηκε πρόχειρα πάνω του τους μήνες μετά την έκρηξη. Η κατασκευή ολοκληρώθηκε το 2016 και τότε άνοιξε ο δρόμος για μακροπρόθεσμα σχέδια απενεργοποίησης του αντιδραστήρα 4 και ασφαλούς αποθήκευσης των θανατηφόρων υπολειμμάτων του, μια διαδικασία που εκτιμάται ότι θα διαρκέσει έναν αιώνα.
Η ανθρώπινη παρουσία στη ζώνη έχει όμως αλλάξει δραματικά και από τον πόλεμο. Όταν η ρωσική εισβολή πλήρους κλίμακας στην Ουκρανία ξεκίνησε στις 24 Φεβρουαρίου 2022, το Chernobyl βρέθηκε ακριβώς ανάμεσα στις δυνάμεις της Ρωσίας και το Κίεβο. Σήμερα, όποιος φτάνει εκεί βλέπει καθαρά τα ίχνη της εισβολής: κτίρια με ζημιές από βόμβες, στρατιωτικά νεκροταφεία και ατελείωτα ναρκοπέδια.
Όταν Ρώσοι στρατιώτες κατέλαβαν το Chernobyl, έσκαψαν χαρακώματα σε μολυσμένες περιοχές, λεηλάτησαν ό,τι είχε αξία και κατέστρεψαν εργαστήρια, πειράματα και δεδομένα. Ο Denys Vyshnevskiy, από το Chornobyl Radiation and Ecological Biosphere Reserve, γύρισε μετά την αποχώρηση των Ρώσων και βρήκε το γραφείο του λεηλατημένο. Παπούτσια, φούρνος μικροκυμάτων και χάρτες είχαν κλαπεί, ενώ η βιβλιοθήκη του έμεινε σχεδόν ανέπαφη, με εξαίρεση ένα αντίτυπο της αυτοβιογραφίας του Keith Richards που έλειπε.
Οι υπολογιστές είχαν επίσης εξαφανιστεί και αρχικά θεώρησε ότι είχαν κλαπεί από υπηρεσίες πληροφοριών για τα δεδομένα ή τους χάρτες τους. Αργότερα όμως βρήκε εξαρτήματα σκορπισμένα σε εγκαταλελειμμένα ρωσικά χαρακώματα, καθώς στρατιώτες αφαιρούσαν απλώς μέρη που μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν ή να πουλήσουν. Η κατοχή, που τελείωσε τον Απρίλιο του 2022 όταν οι ουκρανικές δυνάμεις ανακατέλαβαν το εργοστάσιο, παραμένει κομμάτι της ταυτότητας του Chernobyl.
Μέσα σε κτίριο του Institute for Safety Problems of Nuclear Power Plants, αρκετοί χώροι έχουν μείνει όπως τους άφησαν οι στρατιώτες, σαν χρονοκάψουλες. Χαρτιά και εξοπλισμός είναι σκορπισμένα παντού, οι υπολογιστές σπασμένοι, τα έπιπλα κατεστραμμένα. Η ερευνήτρια Olena Pareniuk έδειξε το εργαστήριό της, όπου η δουλειά της για την ανακάλυψη βακτηρίων που μπορούν να καταναλώνουν ραδιενεργά απόβλητα έχει υποστεί ανεπανόρθωτο πλήγμα από αυτή τη βανδαλιστική επίθεση.
Στην έκταση των 2.600 τετραγωνικών χιλιομέτρων της ζώνης αποκλεισμού γύρω από τον κατεστραμμένο αντιδραστήρα, η στρατι
