Ο χρόνος μπορεί να μην είναι θεμελιώδης αλλά παράγωγο της κβαντικής σύμπλεξης, υποστηρίζει ο Vlatko Vedral. Παρελθόν, παρόν και μέλλον συνυπάρχουν ως διαφορετικοί κλάδοι της ίδιας κατάστασης.
Ο Vlatko Vedral, καθηγητής Φυσικής στην Οξφόρδη, υποστηρίζει ότι ο χρόνος δεν είναι ξεχωριστή οντότητα στη φύση αλλά ένας τρόπος να μετράμε μεταβολές άλλων συστημάτων. Στην πράξη δεν μετράμε ποτέ «τον χρόνο» απευθείας· κοιτάμε ρολόγια. Από τον ήλιο και τη σελήνη μέχρι τα ατομικά ρολόγια, πάντα χρησιμοποιούμε την αλλαγή κατάστασης ενός συστήματος ως δείκτη «πότε» βρισκόμαστε. Τα ατομικά ρολόγια, για παράδειγμα, μετρούν μεταβάσεις ηλεκτρονίων με «τικ» της τάξης των 10^-16 δευτερολέπτων. Αν ο χρόνος είναι απλώς καταγραφή συσχετισμών, μπορεί να αφαιρεθεί από τις θεμελιώδεις εξισώσεις μεταβολής.
Η αναλογία είναι ευθεία: αγώνας αυτοκινήτου και χρονόμετρο. Για να περιγράψεις το τι συμβαίνει δεν χρειάζεσαι μεταβλητή t· αρκεί ένας πίνακας που αντιστοιχίζει τη θέση του αυτοκινήτου σε κάθε ένδειξη του χεριού στο χρονόμετρο. Το ίδιο μοτίβο, πιο ριζικά, εφαρμόζεται στην κβαντική μηχανική. Εκεί, αν «δέσεις» το σύστημα με ένα ρολόι μέσα σε μια ενιαία περιγραφή, οι καταστάσεις τους συσχετίζονται κβαντικά. Αυτή η ισχυρή συσχέτιση ονομάζεται σύμπλεξη: αν γνωρίζεις την κατάσταση του ρολογιού, γνωρίζεις ακαριαία και την αντίστοιχη κατάσταση του συστήματος.
Αυτή είναι η εικόνα Page–Wootters (1983, “Evolution without evolution”): η συνολική, συμπλεκόμενη κατάσταση συστήματος–ρολογιού παραμένει σταθερή, όμως η δυναμική «αναδύεται» όταν κοιτάς υπό συνθήκες μόνο το σύστημα, λαμβάνοντας ως αναφορά τις ενδείξεις του ρολογιού. Στο επίπεδο του συστήματος προκύπτει η συνήθης εξίσωση Σρέντινγκερ, σαν να υπήρχε ροή χρόνου. Στην ενιαία περιγραφή, όμως, διαφορετικές ενδείξεις του ρολογιού αντιστοιχούν σε διαφορετικούς «κλάδους» της ίδιας κβαντικής πραγματικότητας — σχεδόν σαν διαφορετικά σύμπαντα που συνυπάρχουν.
Οι συνέπειες αυτής της προοπτικής είναι αιχμηρές: παρελθόν και μέλλον υπάρχουν ταυτόχρονα με το παρόν. Το «τώρα» δεν έχει προνομιακή θέση και η αίσθηση ροής είναι παράγωγο της συσχέτισης της συνείδησής μας με τον αντίστοιχο κλάδο της παγκόσμιας κατάστασης. Σε αυτό το σχήμα, το «ταξίδι στον χρόνο» δεν αφήνει ίχνη: αν βρισκόμασταν σε κλάδο που αντιστοιχεί σε παλαιότερη ένδειξη ρολογιού, οι μνήμες μας θα ταίριαζαν μόνο σε «προγενέστερες» εμπειρίες, άρα δεν θα υπήρχε ανάμνηση ότι ήρθαμε από το μέλλον. Και αντιστρόφως, μια άμεση μετάβαση από το παρελθόν σε μεταγενέστερο κλάδο θα περιλάμβανε μνήμες όλων των ενδιάμεσων σταδίων. Ο Αϊνστάιν είχε παρηγορηθεί από μια συγγενή ιδέα, γράφοντας ότι η διάκριση παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος είναι «μόνο μια επίμονη αυταπάτη».
Ο Vedral προχωρά ένα βήμα πιο πέρα, θέτοντας το ερώτημα της χειραγώγησης: αν ο χρόνος αναδύεται από τη σύμπλεξη με ένα «καθολικό ρολόι», τι γίνεται αν μετρήσουμε αυτό το ρολόι με συγκεκριμένο τρόπο; Σε μια τέτοια εκδοχή, η δυναμική που βλέπουμε —η εξίσωση Σρέντινγκερ— ίσως να μην είναι η μόνη δυνατή. Με κατάλληλες μετρήσεις στο ρολόι, θα μπορούσε να προκύψει διαφορετικός νόμος εξέλιξης για τα υπόλοιπα συστήματα, υπονοώντας ότι οι «νόμοι» δεν είναι απόλυτα αμετάβλητοι αλλά εξαρτώνται από τον τρόπο που αναδεικνύεται ο χρόνος μέσα από τη σύμπλεξη.
