Στα μυστικά χρονικά της κατασκοπείας του Ψυχρού Πολέμου, λίγες επιχειρήσεις συναγωνίζονται την τόλμη και την τεχνική ευφυΐα του προγράμματος AZORIAN. Κρυμμένη στη μυστικότητα για χρόνια, αυτή η μυστική αποστολή που ενορχήστρωσε η Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών (CIA) αποτελεί απόδειξη της επινοητικότητας και της αποφασιστικότητας των ΗΠΑ κατά τη διάρκεια των γεωπολιτικών συγκρούσεων της εποχής.
Όλα ξεκίνησαν στις 24 Φεβρουαρίου 1968, όταν το K-129, ένα σοβιετικό υποβρύχιο βαλλιστικών πυραύλων Project 629A, βγήκε αθόρυβα από τη ναυτική βάση Rybachiy στην Καμτσάτκα. Η αποστολή του: μια συνηθισμένη περιπολία με πυραύλους στα ύδατα του Ειρηνικού βορειοανατολικά της Χαβάης.
Λειτουργώντας κάτω από αυστηρή σιγή ασυρμάτου τις πρώτες δύο εβδομάδες, το υποβρύχιο απέτυχε να παρουσιαστεί όπως είχε προγραμματιστεί στις 8 Μαρτίου. Ο συναγερμός χτύπησε στις σοβιετικές τάξεις, προκαλώντας μια ξέφρενη επιχείρηση αναζήτησης που διήρκεσε πάνω από δύο μήνες.
Ένας στόλος 36 σκαφών, συμπληρωμένος από 53 αεροσκάφη, σάρωσε περισσότερα από ένα εκατομμύριο τετραγωνικά μίλια ωκεανού, παλεύοντας με ύπουλα κύματα που έφταναν σε ύψος τα 45 πόδια. Παρά τις προσπάθειές τους, το Κ-129 παρέμεινε ασύλληπτο, χαμένο στα βάθη.
Άγνωστο στους Σοβιετικούς, κάθε τους κίνηση παρακολουθούνταν στενά από το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ. Χρησιμοποιώντας το εξελιγμένο σύστημα παρακολούθησης ήχου (SOSUS), σχεδιασμένο για τον εντοπισμό σοβιετικών υποβρυχίων, οι Αμερικανοί έπιασαν τον προδοτικό ήχο ενός σκάφους που ανατινάχθηκε μέσα στην περιοχή έρευνας. Οπλισμένοι με αυτή την κρίσιμη πληροφορία, περιόρισαν την ακτίνα έρευνας σε μόλις πέντε μίλια.
Στη συνέχεια, οι ΗΠΑ έστειλαν το USS Halibut, ένα υποβρύχιο που είχε μετατραπεί για επιχειρήσεις πληροφοριών, για να εντοπίσει το Κ-129. Μετά από μια εξαντλητική έρευνα που διήρκεσε περισσότερο από ένα μήνα, το Halibut πέτυχε μια αξιοσημείωτη ανακάλυψη.
Στα βάθη του Ειρηνικού, περίπου 1.500 μίλια βορειοδυτικά της Χαβάης, το υποβρύχιο ανακάλυψε το Κ-129 που βρισκόταν σε εκπληκτικό βάθος 16.500 ποδών.
Παρά την τραγική του μοίρα λόγω μιας καταστροφικής μηχανικής βλάβης, το Κ-129 περιείχε έναν θησαυρό στρατηγικής σημασίας.
Τα κρίσιμα εξαρτήματα του ρωσικού υποβρυχίου, συμπεριλαμβανομένων των πυραυλικών σιλό του, παρέμειναν αξιοσημείωτα άθικτα και ενδεχομένως φιλοξενούσαν τουλάχιστον έναν, και πιθανώς ακόμη και δύο, ζωντανούς πυραύλους R-21.
Σχέδιο Azorian
Αναγνωρίζοντας την τεράστια αξία αυτού του ευρήματος, ιδιαίτερα στο πλαίσιο της αντιπαράθεσης του Ψυχρού Πολέμου, η Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών (CIA) ανέλαβε γρήγορα τον έλεγχο της μυστικής επιχείρησης ανάκτησης με την κωδική ονομασία Project Azorian.
Υπό το πρόσχημα μιας επιχείρησης εξόρυξης σε βαθιά θάλασσα, η CIA οργάνωσε μια πολύπλοκη αποστολή διάσωσης για την ανάκτηση του Κ-129 και του δυνητικά ανεκτίμητου φορτίου του, που περιείχε πυρηνικούς πυραύλους.
Αρχικά, εξετάστηκαν έννοιες όπως η χρήση πυραύλων ή υποβρύχιων μπαλονιών για την ανέλκυση του ναυαγίου, αλλά σύντομα έγινε φανερό ότι η μόνη βιώσιμη μέθοδος θα περιλάμβανε ένα νύχι στερεωμένο σε ένα πλοίο.
Εκείνη την εποχή, η ανάσυρση οποιουδήποτε αντικειμένου από τα απίστευτα βάθη των 16.500 ποδών παρέμενε ένα απαράμιλλο κατόρθωμα, ιδίως αν αναλογιστεί κανείς το βάρος του αντικειμένου, το οποίο υπολογίζεται σε περίπου 2.000 τόνους.
Ενώ η βιομηχανία εξόρυξης σε μεγάλα βάθη βυθού βρισκόταν ακόμη στα σπάργανα, υπήρχε μία που ξεχώριζε μεταξύ των αμερικανικών εταιρειών: Η Global Marine, γνωστή για την τεχνογνωσία της στην κατασκευή σκαφών εξόρυξης σε ωκεανούς.
Αναγνωρίζοντας το μέγεθος του εγχειρήματος, η CIA ζήτησε τις εξειδικευμένες υπηρεσίες της Global Marine για την κατασκευή και λειτουργία ενός σκάφους επαρκούς κλίμακας για την πρωτοφανή αυτή αποστολή. Επιπλέον, η Lockheed ανέλαβε να σχεδιάσει το κομβικό εξάρτημα: το νύχι, που ονομάστηκε εύστοχα όχημα σύλληψης.
Ωστόσο, η ενορχήστρωση μιας τέτοιας μυστικής επιχείρησης απαιτούσε κάτι περισσότερο από απλή τεχνική επιδεξιότητα- απαιτούσε μια προσεκτικά σχεδιασμένη ιστορία κάλυψης. Ο Χάουαρντ Χιουζ, ο αινιγματικός μεγιστάνας πετρελαίου του Τέξας, γνωστός για τις εκκεντρικότητές του.
Η φήμη του ως ερημίτη παρείχε το τέλειο προπέτασμα καπνού – μια αφήγηση που περιέγραφε ένα τολμηρό αλλά οικονομικά επισφαλές εγχείρημα για την εξόρυξη οζιδίων μαγγανίου με τη χρήση πειραματικών μεθόδων εξόρυξης σε μεγάλα βάθη της θάλασσας, προσδίδοντας έναν αέρα νομιμότητας στη μυστική επιχείρηση.
Με τον Hughes στο σκάφος, τόσο κυριολεκτικά όσο και μεταφορικά, η CIA βρήκε έναν πρόθυμο συνεργάτη με ιστορικό συμμετοχής σε κυβερνητικά προγράμματα.
Το σκάφος, που κατασκευάστηκε και ανήκε στον δισεκατομμυριούχο Howard Hughes, για την κρίσιμη αυτή αποστολή ήταν το Hughes Glomar Explorer, ένα επιβλητικό πλοίο 620 ποδιών που κατασκευάστηκε σχολαστικά για τον μοναδικό σκοπό της ανέλκυσης του K-129 από τον πυθμένα της θάλασσας.
Κατά τη διάρκεια των επόμενων τεσσάρων ετών, το σκάφος κατασκευάστηκε, ενσωματώνοντας διάφορα χαρακτηριστικά που ήταν απαραίτητα για την αποστολή του. Σε αυτά περιλαμβάνονταν ένα γερανογέφυρα που έμοιαζε με εκείνα που βρίσκονται σε γεωτρύπανα εξόρυξης πετρελαίου, ένας γερανός για τη μεταφορά σωλήνων, δύο πανύψηλα πόδια πρόσδεσης και μια σημαντική συσκευή σύλληψης που έμοιαζε με νύχι.
Κεντρικό στοιχείο του σχεδιασμού του ήταν ένα μεγάλο φρεάτιο πρόσδεσης, γνωστό ως “σεληνιακή πισίνα”, ικανό να συγκρατεί το ανυψωμένο τμήμα του υποβρυχίου, το οποίο συμπληρωνόταν από πόρτες δαπέδου για λειτουργική ευκολία.
Για να διασφαλιστεί η εμπιστευτικότητα της αποστολής, το όχημα σύλληψης συναρμολογήθηκε σε εσωτερικό χώρο και στη συνέχεια φορτώθηκε διακριτικά στο πλοίο από μια βυθισμένη φορτηγίδα. Με αυτές τις εξειδικευμένες λειτουργίες, το σκάφος μπορούσε να εκτελέσει ολόκληρη την επιχείρηση ανάκτησης υποβρυχίως, θωρακισμένο από την παρατήρηση άλλων σκαφών, αεροσκαφών ή δορυφόρων επιτήρησης.
Η ανάκαμψη
Στις 4 Ιουλίου 1974, έξι χρόνια μετά την ανακάλυψη του υποβρυχίου, το Glomar Explorer έφτασε τελικά στο σημείο του ναυαγίου. Κατά τη διάρκεια του επόμενου μήνα, το πλήρωμα εργάστηκε επιμελώς για τη βύθιση του οχήματος σύλληψης στα βάθη.
Κατά τη διάρκεια της επιχείρησης, το Glomar Explorer βρέθηκε υπό παρακολούθηση από σοβιετικά σκάφη σε δύο διαφορετικές περιπτώσεις. Αρχικά, ένα πλοίο οργάνων πυραυλικής εμβέλειας παρακολουθούσε το Explorer, πραγματοποιώντας υπερπτήσεις με ελικόπτερο πριν αναχωρήσει μετά από λίγες ημέρες.
Στη συνέχεια, ένα ωκεάνιο ρυμουλκό που χρησιμοποιήθηκε για τη συλλογή πληροφοριών παρέμεινε στην περιοχή για εβδομάδες. Αυτό το ρυμουλκό τοποθετήθηκε στρατηγικά για να ανακτήσει συντρίμμια από το Explorer και συμμετείχε σε προκλητικούς ελιγμούς, συμπεριλαμβανομένου του πλου κοντά στο αμερικανικό πλοίο.
Παρά τις παρεμβάσεις αυτές, οι Σοβιετικοί παρέμειναν ανυποψίαστοι για τις μυστικές δραστηριότητες που εκτυλίσσονταν κάτω από την επιφάνεια.
Έπειτα από περίπου ένα μήνα επίπονων προσπαθειών, αρκετά άγκιστρα στη συσκευή σύλληψης έσπασαν απροσδόκητα, με αποτέλεσμα τα δύο τρίτα του υποβρυχίου, συμπεριλαμβανομένων κρίσιμων εξαρτημάτων όπως τα πυραυλικά σιλό και η αίθουσα κωδικών, να βυθιστούν πίσω στα βάθη πέρα από την ανάκτηση.
Χωρίς να πτοηθεί από αυτή την αποτυχία, το αμερικανικό πλήρωμα επέμεινε στην ανέλκυση όσων είχαν απομείνει από το Κ-129. Ευτυχώς, το σοβιετικό ρυμουλκό αποχώρησε ακριβώς τη στιγμή που τα υπολείμματα του υποβρυχίου πλησίαζαν σε βάθος 1.000 ποδιών κάτω από τον Explorer.
Με τα ανασυρόμενα συντρίμμια στο σκάφος, το πλήρωμα του Glomar Explorer ξεκίνησε το επίπονο έργο της ανατομίας του καθ’ οδόν προς τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η CIA ετοιμαζόταν για μια προσπάθεια ανάκτησης που θα ακολουθούσε και θα ονομαζόταν Project Matador. Ωστόσο, στις 18 Μαρτίου 1975, ο δημοσιογράφος Τζακ Άντερσον αποκάλυψε στο κοινό τις λεπτομέρειες του Προγράμματος Azorian, αψηφώντας τα αιτήματα του διευθυντή της CIA Γουίλιαμ Κόλμπι για μυστικότητα.
Παρά τη σιωπή της αμερικανικής κυβέρνησης επί του θέματος, η οποία ούτε επιβεβαίωνε ούτε διέψευδε τις ιστορίες που κυκλοφορούσαν, η κατάσταση κλιμακώθηκε στα τέλη Ιουνίου, καθώς οι Σοβιετικοί απέστειλαν ένα πλοίο για την παρακολούθηση και την προστασία του χώρου ανάκτησης.
Με την αποκάλυψη της μυστικής αποστολής του Glomar, ο Λευκός Οίκος αποφάσισε να σταματήσει κάθε περαιτέρω επιχείρηση ανάκτησης.
Αποτέλεσμα της επιχείρησης
Με την αποκάλυψη της μυστικής επιχείρησης της CIA, ο Λευκός Οίκος επέλεξε να ακυρώσει την προγραμματισμένη δεύτερη προσπάθεια ανάκτησης, τερματίζοντας ουσιαστικά το Σχέδιο Matador. Στη συνέχεια, το Σοβιετικό Ναυτικό ενίσχυσε την επιτήρηση του ωκεανού γύρω από το σημείο του ναυαγίου.
Ωστόσο, το περιεχόμενο του ανακτηθέντος ναυαγίου παρέμεινε αντικείμενο συζήτησης. Ο ερευνητής δημοσιογράφος Τζακ Άντερσον υποστήριξε ότι οι ειδικοί του Ναυτικού τον ενημέρωσαν ότι το βυθισμένο υποβρύχιο δεν περιείχε σημαντικά μυστικά, χαρακτηρίζοντας το όλο εγχείρημα σπατάλη χρημάτων των φορολογουμένων.
Ωστόσο, εναλλακτικές μαρτυρίες υποδηλώνουν ότι η επιχείρηση απέδωσε πολύτιμα ευρήματα. Αν και η CIA δεν αποκάλυψε ποτέ πλήρως τις λεπτομέρειες του τι ανασύρθηκε, πιστεύεται ευρέως ότι η λεία περιλάμβανε τουλάχιστον δύο τορπίλες με πυρηνική κεφαλή, μια συλλογή εγγράφων και την καμπάνα του υποβρυχίου.
Το τμήμα που ανακτήθηκε παρείχε πολύτιμες πληροφορίες για τον σχεδιασμό των σοβιετικών υποβρυχίων, συμπεριλαμβανομένων των θέσεων κατασκευής, της συχνότητας αντικατάστασης εξαρτημάτων και του πάχους του κύτους.
Μεταξύ των ανακτηθέντων αντικειμένων ήταν και τα λείψανα έξι σοβιετικών υποβρυχίων, στους οποίους παραχωρήθηκε επίσημη στρατιωτική ταφή στη θάλασσα.
Το 1992, ο διευθυντής της Κεντρικής Υπηρεσίας Πληροφοριών Robert Gates παρουσίασε μια ταινία που κατέγραφε την τελετή ταφής των Ρώσων στρατιωτών στον Ρώσο πρόεδρο Boris Yeltsin σε μια χειρονομία καλής θέλησης. Επιπλέον, οι ΗΠΑ δώρισαν στους Ρώσους την καμπάνα του υποβρυχίου.
Το 1976, η απάντηση των ΗΠΑ σε αίτημα του Freedom of Information Act που υπέβαλε η δημοσιογράφος του Rolling Stone Harriet Ann Phillippi είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία της “απάντησης Glomar Response”, μιας νομικής τακτικής που αναπτύχθηκε από τη CIA.
Όταν υποχρεώθηκε να απαντήσει, η υπηρεσία δήλωσε ότι δεν μπορούσε ούτε να “επιβεβαιώσει ούτε να αρνηθεί” την ύπαρξη αρχείων που σχετίζονταν με το πρόγραμμα. Στη συνέχεια, ένα δικαστήριο επικύρωσε αυτή την απάντηση ως νόμιμη.
Τι συνέβη στο Hughes Glomar Explorer;
Οι μυστικές επιχειρήσεις του Glomar Explorer τερματίστηκαν, και μετά από κάποιες πειραματικές επιχειρήσεις εξόρυξης στον ωκεανό που υποστηρίχθηκαν από έναν συνασπισμό ηγετών της βιομηχανίας, το Glomar Explorer παροπλίστηκε για πάνω από 25 χρόνια.
Ωστόσο, στα τέλη της δεκαετίας του 1990, μια αμερικανική πετρελαϊκή εταιρεία ανακαίνισε το σκάφος για γεωτρήσεις και εξερεύνηση πετρελαίου σε μεγάλα βάθη.
Μετονομαζόμενο σε GSF Explorer, το σκάφος υποβλήθηκε σε μετασκευή από το 1996 έως το 1998, σηματοδοτώντας την έναρξη μιας 30ετούς μίσθωσης από το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ στην Global Marine Drilling με ετήσιο κόστος 1 εκατομμύριο δολάρια ΗΠΑ.
Στη συνέχεια, το 2010, η Transocean, μια αμερικανική εταιρεία γεωτρήσεων, απέκτησε το σκάφος έναντι 15 εκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ σε μετρητά.
Καθ’ όλη τη διάρκεια της 18χρονης θητείας του στις γεωτρήσεις, το Glomar Explorer δραστηριοποιήθηκε σε διάφορες τοποθεσίες, όπως ο Κόλπος του Μεξικού, η Νιγηρία, η Μαύρη Θάλασσα, η Αγκόλα, η Ινδονησία και η Ινδία. Εξυπηρέτησε πολλούς πελάτες πετρελαϊκών εταιρειών και πραγματοποίησε πολυάριθμες επισκέψεις σε ναυπηγεία και λιμάνια στην πορεία.
Γνωστό από τα μέλη του πληρώματος ως “το μητρικό πλοίο”, έπαιξε ζωτικό ρόλο στις υπεράκτιες γεωτρήσεις. Τον Απρίλιο του 2015, η Transocean ανακοίνωσε την απόφασή της να διαλύσει το πλοίο. Το Glomar Explorer έφτασε στις 5 Ιουνίου 2015 στα διαλυτήρια πλοίων στο Zhoushan της Κίνας, σηματοδοτώντας το τέλος της ιστορικής καριέρας του.
