Για τους περισσότερους από εμάς, ένα χωράφι με σιτάρι μπορεί να μοιάζει πολύ με οποιοδήποτε άλλο, αλλά αυτή η καλλιέργεια ήταν εξαιρετική. Το Kavilca είχε «βάψει» τα τοπία της ανατολικής Ανατολίας στο χρώμα του μελιού για 400 γενιές (περίπου 10.000 χρόνια). Ήταν ένα από τα πρώτα καλλιεργούμενα τρόφιμα στον κόσμο και σήμερα είναι ένα από τα σπανιότερα.

Πώς είναι δυνατόν ένα τρόφιμο να βρίσκεται κοντά στην εξαφάνιση και ταυτόχρονα να φαίνεται ότι υπάρχει παντού; Η απάντηση είναι ότι ο ένας τύπος σιταριού διαφέρει από τον άλλο και πολλές ποικιλίες κινδυνεύουν, συμπεριλαμβανομένων εκείνων με σημαντικά χαρακτηριστικά που χρειαζόμαστε για την καταπολέμηση των ασθενειών των καλλιεργειών ή της κλιματικής αλλαγής. Η σπανιότητα του Kavilca είναι εμβληματική της μαζικής εξαφάνισης που συντελείται στην τροφή μας.

Πολλές πτυχές της ζωής μας γίνονται όλο και πιο ομοιογενείς. Ψωνίζουμε από πανομοιότυπα καταστήματα, βλέπουμε τις ίδιες μάρκες και αγοράζουμε τα ίδια πράγματα, σε όλο τον κόσμο. Το ίδιο ισχύει και για τη διατροφή μας. Μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα μας δόθηκε η δυνατότητα να τρώμε τα ίδια τρόφιμα όπου κι αν βρισκόμαστε, δημιουργώντας μια βρώσιμη μορφή ομοιομορφίας.

Μπορεί βέβαια να πείτε ότι τρώτε μεγαλύτερη ποικιλία τροφίμων από ό,τι έτρωγαν ποτέ οι γονείς ή οι παππούδες σας. Και κατά μια έννοια, αυτό είναι αλήθεια. Είτε βρίσκεστε στο Λονδίνο, στο Λος Άντζελες ή στη Λίμα, μπορείτε να φάτε σούσι, κάρυ ή McDonald’s- να δαγκώσετε ένα αβοκάντο, μια μπανάνα ή ένα μάνγκο- να πιείτε μια Coca-Cola, ή ένα επώνυμο μπουκάλι νερό. Αρχικά, αυτό φαίνεται διαφορετικό, μέχρι να συνειδητοποιήσουμε ότι πρόκειται για το ίδιο είδος «διαφορετικότητας» που εξαπλώνεται σε όλο τον κόσμο με πανομοιότυπο τρόπο.

Η πηγή ενός μεγάλου μέρους της παγκόσμιας τροφής – οι σπόροι – είναι ως επί το πλείστον υπό τον έλεγχο τεσσάρων μόνο εταιρειών, τα μισά από όλα τα τυριά του κόσμου παράγονται με βακτήρια ή ένζυμα που κατασκευάζονται από μία μόνο εταιρεία, μία στις τέσσερις μπύρες που καταναλώνεται σε όλο τον κόσμο είναι προϊόν ενός ζυθοποιού, το μεγαλύτερο μέρος της παγκόσμιας παραγωγής χοιρινού κρέατος βασίζεται στη γενετική μιας μόνο φυλής χοίρου– και, ίσως το πιο γνωστό, παρόλο που υπάρχουν περισσότερες από 1.500 διαφορετικές ποικιλίες μπανάνας, η παγκόσμια αγορά κυριαρχείται από μία μόνο, την ποικιλία Cavendish.

Αυτό το επίπεδο ομοιομορφίας δεν έχει ξανασυμβεί ποτέ στο παρελθόν. Η ανθρώπινη διατροφή έχει υποστεί περισσότερες αλλαγές τα τελευταία 150 χρόνια (περίπου έξι γενιές) από ό,τι σε ολόκληρο το προηγούμενο ένα εκατομμύριο χρόνια (περίπου 40.000 γενιές).

Κατά το μεγαλύτερο μέρος της εξέλιξής μας ως είδος, οι ανθρώπινες δίαιτες ήταν εξαιρετικά ποικίλες. Η τροφή μας ήταν προϊόν ενός τόπου και οι καλλιέργειες προσαρμόζονταν σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον, διαμορφωμένο από τις γνώσεις και τις προτιμήσεις των ανθρώπων που ζούσαν εκεί, καθώς και από το κλίμα, το έδαφος, το νερό, ακόμη και το υψόμετρο. Αυτή η ποικιλομορφία αποθηκεύτηκε και πέρασε στους σπόρους που φύλαγαν οι αγρότες, στις γεύσεις των φρούτων και των λαχανικών που καλλιεργούσαν, στις φυλές των ζώων που έκτρεφαν, στο ψωμί που έψηναν, στα τυριά που παρήγαγαν και στα ποτά που έφτιαχναν.

Το σιτάρι Kavilca είναι ένας από τους επιζώντες της ποικιλομορφίας που εξαφανίζεται. Έχει μια ξεχωριστή ιστορία και μια σύνδεση με ένα συγκεκριμένο μέρος του κόσμου και τους ανθρώπους του. Μόνο κατά τη διάρκεια της ζωής μας, αυτό το μοναδικό σιτάρι, τέλεια προσαρμοσμένο στο περιβάλλον του και με μια γεύση που δεν μοιάζει με καμία άλλη, κινδυνεύει με εξαφάνιση. Το ίδιο ισχύει και για πολλές χιλιάδες άλλες καλλιέργειες και τρόφιμα. Θα πρέπει όλοι μας να γνωρίζουμε τις ιστορίες τους και τους λόγους για την παρακμή τους, γιατί η επιβίωσή μας εξαρτάται από αυτές.

Το 2008, και ενώ ο κόσμος επικεντρωνόταν κυρίως στην οικονομική κρίση, οι τιμές του σιταριού, του ρυζιού και του αραβοσίτου είχαν φτάσει σε επίπεδα ρεκόρ, τριπλασιάζοντας τις τιμές στις παγκόσμιες αγορές. Αυτό έσπρωξε δεκάδες εκατομμύρια από τους φτωχότερους ανθρώπους στη Γη προς την πείνα και τροφοδότησε τις εντάσεις που αργότερα εξερράγησαν στην αραβική άνοιξη.

Οι ταραχές και οι διαμαρτυρίες ανέτρεψαν τις κυβερνήσεις στην Τυνησία και την Αίγυπτο και συνέβαλαν στην πυροδότηση της σύγκρουσης στη Συρία. Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, οι άνθρωποι έθεσαν σοβαρά ερωτήματα σχετικά με το μέλλον των τροφίμων μας. Με 7,5 δισεκατομμύρια ανθρώπους στη Γη και έναν προβλεπόμενο αριθμό 10 δισεκατομμυρίων μέχρι το 2050, οι επιστήμονες των καλλιεργειών άρχισαν να λένε στον κόσμο ότι οι παγκόσμιες συγκομιδές έπρεπε να αυξηθούν κατά 70%. Η έκκληση για μεγαλύτερη ποικιλομορφία φαινόταν σαν μια επιείκεια. Αλλά τώρα αρχίζουμε να συνειδητοποιούμε ότι η ποικιλομορφία είναι απαραίτητη για το μέλλον μας.

Η απόδειξη αυτής της αλλαγής στον τρόπο σκέψης ήρθε τον Σεπτέμβριο του 2019 στη σύνοδο κορυφής για τη δράση για το κλίμα που πραγματοποιήθηκε στην έδρα των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη. Ο Εμανουέλ Φάμπερ, τότε διευθύνων σύμβουλος του γαλακτοκομικού κολοσσού Danone, δήλωσε στους παρευρισκόμενους επιχειρηματίες και πολιτικούς ότι το σύστημα διατροφής που είχε δημιουργήσει ο κόσμος τον τελευταίο αιώνα, βρισκόταν σε αδιέξοδο. «Νομίζαμε ότι με την επιστήμη θα μπορούσαμε να αλλάξουμε τον κύκλο της ζωής και τους κανόνες της», είπε, «ότι θα μπορούσαμε να θρέψουμε τους εαυτούς μας με μονοκαλλιέργειες και να βασίσουμε το μεγαλύτερο μέρος της παγκόσμιας προσφοράς τροφίμων σε μια χούφτα φυτά…Σκοτώσαμε τη ζωή και τώρα πρέπει να την αποκαταστήσουμε».

Ο Φάμπερ έδωσε μια υπόσχεση για τη διάσωση της ποικιλομορφίας που υποστηρίζεται από 20 παγκόσμιες επιχειρήσεις τροφίμων, συμπεριλαμβανομένων των Unilever, Nestlé, Mars και Kellogg’s – εταιρείες με συνολικές ετήσιες πωλήσεις τροφίμων σε 100 χώρες ύψους περίπου 500 δισ. δολαρίων. Στην εκδήλωση, ο Φάμπερ εξέφρασε την ανησυχία του για το γεγονός ότι σε ορισμένα τμήματα της γαλακτοβιομηχανίας το 99% των αγελάδων είναι μιας και μόνο φυλής, της Holstein. «Έχουμε πλήρη απώλεια της ποικιλομορφίας», είπε, αναφερόμενος στο παγκόσμιο σύστημα τροφίμων.

Η μείωση της ποικιλομορφίας των τροφίμων μας και το γεγονός ότι τόσα πολλά τρόφιμα έχουν τεθεί υπό εξαφάνιση, δεν συνέβη τυχαία, αλλά πρόκειται για ένα εξ ολοκλήρου ανθρωπογενές πρόβλημα. Η μεγαλύτερη απώλεια της ποικιλομορφίας των καλλιεργειών σημειώθηκε τις δεκαετίες μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν, σε μια προσπάθεια να σώσουν εκατομμύρια ανθρώπους από την πείνα, οι επιστήμονες των καλλιεργειών βρήκαν τρόπους να παράγουν δημητριακά όπως το ρύζι και το σιτάρι σε πρωτοφανή κλίμακα. Για την παραγωγή των επιπλέον τροφίμων που χρειαζόταν απεγνωσμένα ο κόσμος, χιλιάδες παραδοσιακές ποικιλίες αντικαταστάθηκαν από έναν μικρό αριθμό νέων υπερπαραγωγικών ποικιλιών. Η στρατηγική που το εξασφάλισε αυτό – περισσότερα αγροχημικά, περισσότερη άρδευση και νέα γενετική – έγινε γνωστή ως «πράσινη επανάσταση».

Εξαιτίας αυτού, η παραγωγή σιτηρών τριπλασιάστηκε, και ο ανθρώπινος πληθυσμός υπερδιπλασιάστηκε μεταξύ 1970 και 2020. Όμως ο κίνδυνος της δημιουργίας πιο ομοιόμορφων καλλιεργειών είναι ότι γίνονται ευάλωτες σε καταστροφές. Ένα παγκόσμιο σύστημα διατροφής που εξαρτάται από μια μικρή μόνο επιλογή φυτών, διατρέχει μεγαλύτερο κίνδυνο να προσβληθεί από ασθένειες, παράσιτα και ακραίες κλιματικές συνθήκες.

Παρόλο που η πράσινη επανάσταση βασίστηκε στην επιστήμη, προσπάθησε να υπεραπλουστεύσει τη φύση, και τώρα βιώνουμε τις συνέπειες. Δημιουργώντας χωράφια με πανομοιότυπο σιτάρι, εγκαταλείψαμε χιλιάδες εξαιρετικά προσαρμοσμένες και ανθεκτικές ποικιλίες. Πολύ συχνά χάθηκαν τα πολύτιμα χαρακτηριστικά τους.

Από τα 6.000 είδη φυτών που έτρωγαν οι άνθρωποι με την πάροδο του χρόνου, ο κόσμος σήμερα τρώει κυρίως μόλις εννέα, εκ των οποίων μόλις τρία – το ρύζι, το σιτάρι και ο αραβόσιτος – παρέχουν το 50% όλων των θερμίδων. Εάν προσθέστε και την πατάτα, το κριθάρι, το φοινικέλαιο, τη σόγια και τη ζάχαρη (τεύτλα και ζαχαροκάλαμο), έχετε το 75% όλων των θερμίδων που τροφοδοτούν το είδος μας.

Για παράδειγμα η σόγια– η οποία εξημερώθηκε στην Κίνα πριν από χιλιάδες χρόνια-ήταν ένα φασόλι σχετικά άγνωστο εκτός Ασίας μέχρι τη δεκαετία του 1970 και σήμερα ένα από τα πιο εμπορεύσιμα γεωργικά προϊόντα στον κόσμο. Χρησιμοποιείται σε ζωοτροφές για χοίρους, κοτόπουλα, βοοειδή και εκτρεφόμενα ψάρια, τα οποία με τη σειρά τους τρέφουν εμάς, και η σόγια παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο σε μια ολοένα και πιο ομοιογενή διατροφή που καταναλώνουν δισεκατομμύρια άνθρωποι. Αυτές οι διατροφικές αλλαγές που λαμβάνουν χώρα σε παγκόσμιο επίπεδο, οι οποίες όλες δείχνουν προς την κατεύθυνση της ομοιομορφίας, είναι πρωτοφανείς.

Μια οποιαδήποτε ανθρώπινη διατροφή, ακόμη και πριν από μερικές χιλιάδες χρόνια, ήταν πολύ πιο πλούσια, συγκριτιικά με τη σημερινή. Στη χερσόνησο της Γιουτλάνδης στη δυτική Δανία το 1950, οι εκσκαφείς τύρφης ανακάλυψαν το άθικτο σώμα ενός ανθρώπου που είχε εκτελεστεί (ή πιθανώς θυσιαστεί) πριν από 2.500 χρόνια. Μέσα στο στομάχι του άνδρα βρέθηκε ένας χυλός φτιαγμένος από κριθάρι, λινάρι και σπόρους 40 διαφορετικών φυτών. Στη σημερινή ανατολική Αφρική, οι Hadza, οι οποίοι είναι από τους τελευταίους κυνηγούς-συλλέκτες του κόσμου, τρώνε από ένα άγριο μενού που αποτελείται από περισσότερα από 800 είδη φυτών και ζώων, συμπεριλαμβανομένων πολλών ειδών βολβών, μούρων, φύλλων, μικρών θηλαστικών, μεγάλων θηραμάτων, πτηνών και μελιού. Δεν μπορούμε να αναπαράγουμε τη διατροφή τους στον βιομηχανοποιημένο κόσμο, αλλά μπορούμε να μάθουμε από αυτούς.

Το σημερινό διατροφικό μας σύστημα συμβάλλει στην καταστροφή του πλανήτη: ένα εκατομμύριο είδη φυτών και ζώων απειλούνται πλέον με εξαφάνιση- αποψιλώνουμε εκτάσεις δασών για να φυτέψουμε τεράστιες μονοκαλλιέργειες και στη συνέχεια καίμε εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου την ημέρα για να παρασκευάσουμε λιπάσματα για τη διατροφή τους.

Το σιτάρι Kavilca, για παράδειγμα, μπορεί να ευδοκιμήσει σε συνθήκες τόσο ψυχρές και υγρές που οι σύγχρονες καλλιέργειες είναι σίγουρο ότι δε θα επιβίωναν. Το κριθάρι Bere είναι μια τροφή τόσο τέλεια προσαρμοσμένη στο σκληρό περιβάλλον των Ορκάδων που δεν χρειάζονται λιπάσματα ή άλλα χημικά για να αναπτυχθεί.

Από τη δεκαετία του 1960, ο κόκκινος κατάλογος, που καταρτίζεται από τη Διεθνή Ένωση για την Προστασία της Φύσης, καταγράφει τα ευάλωτα είδη φυτών και ζώων (περίπου 105.000 σήμερα) επισημαίνοντας εκείνα που κινδυνεύουν με εξαφάνιση (σχεδόν 30.000 σήμερα).

Μια εκδοχή του κόκκινου καταλόγου αφιερωμένη αποκλειστικά στα τρόφιμα δημιουργήθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1990 από το ιταλικό κίνημα Slow Food και ονομάστηκε «Κιβωτός της Γεύσης». Η ομάδα που τη δημιούργησε είδε ότι όταν ένα τρόφιμο, ένα τοπικό προϊόν ή μια καλλιέργεια κινδυνεύει, κινδυνεύει και ένας τρόπος ζωής, γνώσεις και δεξιότητες, μια τοπική οικονομία και ένα οικοσύστημα. Το κάλεσμά τους για σεβασμό της ποικιλομορφίας προσέλκυσε τη φαντασία αγροτών, μαγείρων και άλλων ανθρώπων από όλο τον κόσμο, οι οποίοι άρχισαν να προσθέτουν τα δικά τους απειλούμενα τρόφιμα στην Κιβωτό.

Σήμερα, η Κιβωτός της Γεύσης περιέχει 5.312 τρόφιμα από 130 χώρες, ενώ 762 προϊόντα βρίσκονται σε λίστα αναμονής έτοιμα να αξιολογηθούν. Μπορείτε κι εσείς να βοηθήσετε, βρίσκοντας τα τρόφιμα που απειλούνται με εξαφάνιση στην περιοχή σας, είτε πρόκειται για μια ποικιλία μήλου είτε για ένα τοπικό τυρί. Με την κατανάλωσή τους, μπορείτε να βοηθήσετε στη διάσωσή τους. Τέτοιες τροφές αντιπροσωπεύουν κάτι πολύ περισσότερο από τροφή. Είναι ιστορία, ταυτότητα, απόλαυση, πολιτισμός, γεωγραφία, γενετική, επιστήμη, δημιουργικότητα και χειροτεχνία. Και το μέλλον μας.

(Απόσπασμα από το βιβλίο με τίτλο «Eating to Extinction» του Νταν Σαλαντίνο, που θα κυκλοφορήσει από τον εκδοτικό οίκο Jonathan Cape στις 23 Σεπτεμβρίου).

ΠΗΓΗ: The Guardian

www.ertnews.gr